Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (libros II–IV) · 4.4

स यत्रायमात्माबल्यं न्येत्य सम्मोहमिव न्येत्यथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवति ॥

Cuando este Sí mismo llega a la debilidad, y como a la confusión, entonces estos alientos vitales se reúnen en torno a él; y él, tomando consigo estas partículas de luz, desciende solo al corazón. Cuando esta Persona del ojo se vuelve del otro lado, entonces no conoce las formas.^✦

एकी भवति न पश्यतीत्याहुरेकी भवति न जिघ्रतीत्याहुरेकी भवति न रसयत इत्याहुरेकी भवति न वदतीत्याहुरेकी भवति न शृणोतीत्याहुरेकी भवति न मनुत इत्याहुरेकी भवति न स्पृशतीत्याहुरेकी भवति न विजानातीत्याहुस्तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववक्रामति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥

«Se hace uno», dicen; «no ve», dicen. «Se hace uno»; «no huele», dicen. «Se hace uno»; «no saborea», dicen. «Se hace uno»; «no habla», dicen. «Se hace uno»; «no oye», dicen. «Se hace uno»; «no piensa», dicen. «Se hace uno»; «no toca», dicen. «Se hace uno»; «no conoce», dicen. La punta de este corazón se ilumina; por esa luz, este Sí mismo sale, o por el ojo, o por la cabeza, o por otras partes del cuerpo. Cuando sale, el aliento vital sale tras él; cuando el aliento vital sale, todos los alientos vitales salen tras él. Es con conocimiento; con conocimiento mismo desciende. Lo toman consigo el conocimiento y la acción, y la sabiduría anterior.^✦

तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसं हरत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसं हरति ॥

Como la oruga, habiendo llegado a la punta de una brizna de hierba, da otro paso y se recoge a sí misma, así este Sí mismo, habiendo desechado este cuerpo y habiendo hecho que la ignorancia se vaya, da otro paso y se recoge a sí mismo.^✦

तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् ॥

Como el orfebre, tomando una porción de oro, modela otra forma más nueva y más hermosa, así este Sí mismo, habiendo desechado este cuerpo y habiendo hecho que la ignorancia se vaya, se hace otra forma más nueva y más hermosa: de los antepasados, o de los gandharvas, o de los dioses, o de Prajāpati, o de Brahmā, o de otros seres.^✦

स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस्तद्यदेतदिदम्मयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन । अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते ॥

En verdad, este Sí mismo es el Brahman: hecho de conocimiento, hecho de mente, hecho de aliento vital, hecho de vista, hecho de oído, hecho de tierra, hecho de aguas, hecho de viento, hecho de espacio, hecho de calor y no hecho de calor, hecho de deseo y no hecho de deseo, hecho de ira y no hecho de ira, hecho de rectitud y no hecho de rectitud, hecho de todo. Esto es lo que se dice: «hecho de esto, hecho de aquello». Según obra, según se conduce, así se hace: el que obra bien se hace bueno, el que obra mal se hace malo; se hace virtuoso por la acción virtuosa, malo por la mala. Pero también dicen: «Esta Persona está hecha de deseo»; según sea su deseo, tal es su resolución; según sea su resolución, tal acción realiza; la acción que realiza, eso alcanza.^✦

तदेष श्लोको भवति । तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य । प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मण इति नु कामयमानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ॥

Sobre esto hay este verso: «Apegado precisamente a aquello en que está fijada su mente —[su] signo—, va allá junto con la acción. Habiendo alcanzado el fin de la acción, de cualquier cosa que aquí haga, de aquel mundo vuelve de nuevo a este mundo, a la acción». Así, el que desea. Ahora, el que no desea: el que no tiene deseo, sin deseo, de deseos cumplidos, cuyo deseo es el Sí mismo, sus alientos vitales no salen; siendo el Brahman mismo, va al Brahman.^✦

तदेष श्लोको भवति । यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति । तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥

Sobre esto hay este verso: «Cuando todos los deseos que moran en su corazón son soltados, entonces el mortal se hace inmortal; aquí alcanza el Brahman». Como la piel de una serpiente, muerta, arrojada sobre un hormiguero, yace, así yace este cuerpo; y entonces este [Sí mismo] sin cuerpo, inmortal, aliento vital, es el Brahman mismo, es luz misma. «Yo, venerable señor, te doy mil», dijo Janaka de Videha.^✦

तदेते श्लोका भवन्ति । अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥

Sobre esto hay estos versos: «Estrecho, extenso, antiguo es el sendero, que me ha tocado y que ha sido hallado por mí mismo. Por él, los sabios conocedores del Brahman ascienden, de aquí, al mundo celeste, liberados».^✦

तस्मिञ्छुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च । एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसश्च ॥

«En él dicen que hay lo blanco y lo azul, lo pardo, lo verde y lo rojo. Este sendero fue hallado por el Brahman; por él va el conocedor del Brahman, el que hizo el bien, el resplandeciente».^✦

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥

«A ciega oscuridad entran los que veneran la ignorancia; a una mayor aún, por así decir, los que se deleitan en el conocimiento».^✦

अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसोऽबुधो जनाः ॥

«Sin dicha son esos mundos, llamados así, cubiertos de ciega oscuridad. A ellos van, tras morir, los hombres que no saben, que no comprenden».^✦

आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसञ्ज्वरेत् ॥

«Si el hombre conociera al Sí mismo [diciendo]: “Este soy yo”, ¿deseando qué, por el deseo de quién, sufriría fiebre tras el cuerpo?».

यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन्सन्देह्ये गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥

«Aquel que ha hallado y ha despertado al Sí mismo, entrado en este [lugar] peligroso y espeso, ese es el hacedor de todo, pues él es el autor de todo; suyo es el mundo; él mismo es el mundo».

इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वयं न चेदवेदिर्महती विनष्टिः । ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥

«Estando aquí mismo, entonces lo conocemos; si no, no lo habríamos conocido, [y habría] una gran perdición. Los que lo conocen se hacen inmortales; los otros solo van al sufrimiento».

यदैतमनुपश्यत्यात्मानं देवमञ्जसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥

«Cuando uno contempla directamente a este Sí mismo, dios, señor de lo que fue y de lo que será, ya no se retrae de él».^✦

यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥

«Aquel por debajo del cual gira el año con sus días, a ese los dioses veneran como la luz de las luces, como la vida, la inmortalidad».

यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥

«En quien están asentados los cinco cinco pueblos y el espacio, a ese mismo tengo yo por el Sí mismo; sabiendo, [soy] el Brahman, inmortal, lo inmortal».^✦

प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम् ॥

«Los que conocen el aliento vital del aliento vital, el ojo del ojo, el oído del oído, la mente de la mente, ellos han discernido el Brahman antiguo, primordial».^✦

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥

«Solo con la mente ha de verse [esto]: aquí no hay diversidad alguna. De muerte en muerte va el que aquí ve, por así decir, diversidad».^✦

एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् । विरजः पर आकाशादज आत्मा महान्ध्रुवः ॥

«De una sola manera ha de verse esto, inconmensurable, firme; sin mancha, más allá del espacio, el Sí mismo no nacido, grande, firme».

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान्वाचो विग्लापनं हि तदिति ॥

«Conociendo solo a ese, el sabio brahmán ha de hacer sabiduría. No medite en muchas palabras, pues eso es fatiga del habla».^✦

स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयानेष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेनैतमेव विदित्वा मुनिर्भवति । एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति । एतद्ध स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोक इति ते ह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एषणे एव भवतः । स एष नेति नेत्यात्मागृह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यत्येतमु हैवैते न तरत इत्यतः पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्युभे उ हैवैष एते तरति नैनं कृताकृते तपतः ॥

En verdad, este es el gran Sí mismo no nacido, el hecho de conocimiento entre los alientos vitales, que yace en este espacio que hay dentro del corazón; soberano de todo, señor de todo, regidor de todo. No se hace mayor por la acción buena ni menor por la mala. Es el señor de todo, es el soberano de los seres, es el protector de los seres. Es el dique, el que sostiene, para que estos mundos no se confundan. A él, a este, desean conocer los brahmanes mediante la recitación de los Vedas, el sacrificio, la dádiva, el ardor ascético, el ayuno. Conociendo solo a este, uno se hace muni. Deseando solo este mundo, los ascetas errantes parten. Esto sabían, en verdad, los antiguos sabios: no deseaban descendencia, [diciendo]: «¿Qué haremos con la descendencia, nosotros para quienes este Sí mismo es este mundo?». Ellos, habiéndose levantado por encima del anhelo de hijos, del anhelo de riquezas y del anhelo de mundos, practican la mendicidad. Pues el anhelo de hijos es anhelo de riquezas, y el anhelo de riquezas es anhelo de mundos: ambos son, en efecto, solo anhelo. Este Sí mismo es «No así, no así». Es inaprehensible, pues no se aprehende; indestructible, pues no se destruye; sin apego, pues no se apega; no atado, no sufre, no se daña. A este no lo vencen estos dos [pensamientos]: «Por esto hice el mal», «por esto hice el bien»; a ambos, en verdad, este los vence. No lo atormentan lo hecho ni lo no hecho.^✦

तदेतदृचाभ्युक्तम् । एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् । तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति । तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति नैनं पाप्मा तरति सर्वं पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तपति सर्वं पाप्मानं तपति विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राडेनं प्रापितोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽहं भगवते विदेहान्ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥

Sobre esto se dijo en un verso: «Esta es la grandeza eterna del brahmán: no crece por la acción ni disminuye. Que uno conozca su huella; habiéndola conocido, no se mancha con la acción mala». Por eso, el que así sabe, calmado, dominado, retraído, paciente, recogido, ve al Sí mismo en el Sí mismo, ve todo como Sí mismo. A él no lo vence el mal; él vence todo mal. A él no lo quema el mal; él quema todo mal. Libre de mal, libre de mancha, libre de duda, se hace brahmán. «Este es el mundo del Brahman, emperador; a él has sido conducido», dijo Yājñavalkya. [Dijo Janaka:] «Yo, venerable señor, te doy los Videhas, y también a mí mismo, para ser tu servidor».^✦

स वा एष महानज आत्मान्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद ॥

En verdad, este es el gran Sí mismo no nacido, el comedor del alimento, el dador de riquezas. Halla riquezas el que así sabe.^✦

स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥

En verdad, este es el gran Sí mismo no nacido, sin vejez, sin muerte, inmortal, sin miedo, el Brahman. El Brahman es, en verdad, sin miedo. Sin miedo, en verdad, se hace el Brahman el que así sabe.