Libro VIII
Liber octauus
Deus meus, recorder in gratiarum actione tibi et confitear misericordias tuas super me. perfundantur ossa mea dilectione tua et dicant: domine, quis similis tibi? dirrupisti uincula mea: sacrificem tibi sacrificium laudis. quomodo dirrupisti ea, narrabo, et dicent omnes, qui adorant te, cum audient haec: "benedictus dominus in caelo et in terra; magnum et mirabile nomen eius." inhaeserant praecordiis meis uerba tua, et undique circumuallabar abs te. de uita tua aeterna certus eram, quamuis eam in aenigmate et quasi per speculum uideram; dubitatio tamen omnis de incorruptibili substantia, quod ab illa esset omnis substantia, ablata mihi erat, nec certior de te, sed stabilior in te esse cupiebam. de mea uero temporali uita nutabant omnia et mundandum erat cor a fermento ueteri; et placebat uia ipse saluator et ire per eius angustias adhuc pigebat. et inmisisti in mentem meam uisumque est bonum in conspectu meo pergere ad Simplicianum, qui mihi bonus apparebat seruus tuus et lucebat in eo gratia tua. audieram etiam, quod a iuuentute sua deuotissime tibi uiueret; iam uero tunc senuerat et longa aetate in tam bono studio sectandae uiae tuae multa expertus, multa edoctus mihi uidebatur: et uere sic erat. unde mihi ut proferret uolebam conferenti secum aestus meos, quis esset aptus modus sic affecto, ut ego eram, ad ambulandum in uia tua.
Dios mío, que te recuerde con acción de gracias y confiese tus misericordias sobre mí. Que mis huesos se empapen de tu amor y digan: «Señor, ¿quién como tú?». Rompiste mis cadenas: te ofreceré un sacrificio de alabanza. Contaré cómo las rompiste, y dirán todos los que te adoran, al oír estas cosas: «Bendito sea el Señor en el cielo y en la tierra; grande y admirable es su nombre». Se habían adherido a mis entrañas tus palabras, y por todas partes estaba cercado por ti. De tu vida eterna estaba cierto, aunque la había visto en enigma y como en un espejo; me había sido quitada, sin embargo, toda duda acerca de la sustancia incorruptible, de que de ella procede toda sustancia; y no deseaba estar más cierto de ti, sino más firme en ti. Pero en cuanto a mi vida temporal, todo vacilaba, y había que limpiar el corazón de la vieja levadura; y me agradaba el camino, el Salvador mismo, pero todavía me pesaba andar por sus estrecheces. Y me pusiste en la mente, y me pareció bien a mis ojos, acudir a Simpliciano, que me parecía un buen siervo tuyo, y en quien brillaba tu gracia. Había oído también que desde su juventud vivía para ti con suma devoción; y ya entonces había envejecido, y por su larga edad en tan buen empeño de seguir tu camino me parecía haber experimentado mucho y haber aprendido mucho; y así era en verdad. Por eso quería que, exponiéndole yo mis inquietudes, me dijera cuál era el modo apto para que uno dispuesto como yo estaba anduviera por tu camino.✦
Sal 34,10; Sal 115,16-17; 1 Co 13,12; 1 Co 5,7-8.
Simpliciano: presbítero de Milán, maestro espiritual de Ambrosio, al que sucedió como obispo (397).
Videbam enim plenam ecclesiam, et alius sic ibat, alius autem sic. mihi autem displicebat, quod agebam in saeculo, et oneri mihi erat ualde non iam inflammantibus cupiditatibus, ut solebant, spe honoris et pecuniae ad tolerandam illam seruitutem tam grauem. iam enim me illa non delectabant prae dulcedine tua et decore domus tuae, quam dilexi, sed adhuc tenaciter alligabar ex femina, nec me prohibebat apostolus coniugari, quamuis exhortaretur ad melius maxime uolens omnes homines sic esse, ut ipse erat. sed ego infirmior eligebam molliorem locum et propter hoc unum uoluebar in ceteris languidus et tabescens curis marcidis, quod et in aliis rebus, quas nolebam pati, congruere cogebar uitae coniugali, cui deditus obstringebar. audieram ex ore ueritatis esse spadones, qui se ipsos absciderunt propter regnum caelorum; sed, qui potest, inquit, capere, capiat. uani sunt certe omnes homines, quibus non inest dei scientia, nec de his, quae uidentur bona, potuerunt inuenire eum qui est. at ego iam non eram in illa uanitate; transcenderam eam et contestante uniuersa creatura inueneram te creatorem nostrum et uerbum tuum apud te deum, tecumque unum deum, per quod creasti omnia. et est aliud genus inpiorum, qui cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. in hoc quoque incideram, et dextera tua suscepit me et inde ablatum posuisti, ubi conualescerem, quia dixisti homini: ecce pietas est sapientia et: noli uelle uideri sapiens, quoniam dicentes se esse sapientes stulti facti sunt. et inueneram iam bonam margaritam, et uenditis omnibus, quae haberem, emenda erat, et dubitabam.
Veía, en efecto, la Iglesia llena, y uno iba de un modo y otro de otro. A mí, en cambio, me desagradaba lo que hacía en el siglo, y me era muy pesado, pues ya no me inflamaban como solían los deseos con la esperanza de honra y dinero para soportar aquella servidumbre tan pesada. Porque ya no me deleitaban esas cosas en comparación con tu dulzura y con la hermosura de tu casa, que amé; pero todavía me tenía tenazmente atado la mujer; y el Apóstol no me prohibía casarme, aunque exhortaba a lo mejor, queriendo sobre todo que todos los hombres fueran como él era. Pero yo, más débil, elegía el lugar más blando, y por esta sola cosa daba vueltas en todo lo demás, lánguido y consumido por cuidados que me marchitaban, porque también en otras cosas que no quería sufrir me veía forzado a acomodarme a la vida conyugal, a la que, entregado, estaba ligado. Había oído de boca de la Verdad que hay eunucos que se castraron a sí mismos por el reino de los cielos; pero «el que pueda entender —dice—, que entienda». Vanos son, ciertamente, todos los hombres en quienes no hay conocimiento de Dios, y que por las cosas que se ven buenas no pudieron hallar a Aquel que es. Pero yo ya no estaba en esa vanidad; la había trascendido y, con el testimonio de toda la creación, te había hallado a ti, nuestro Creador, y a tu Verbo, Dios junto a ti y contigo un solo Dios, por el que creaste todas las cosas. Y hay otro género de impíos: los que, conociendo a Dios, no lo glorificaron como a Dios ni le dieron gracias. También en este había caído yo, y tu diestra me recogió, y me sacaste de allí y me pusiste donde convaleciera; porque dijiste al hombre: «He aquí que la piedad es sabiduría», y: «No quieras parecer sabio», porque «diciendo que eran sabios, se volvieron necios». Y había encontrado ya la perla preciosa, y, vendido todo lo que tenía, debía comprarla; y dudaba.✦
«La mujer»: Agustín, tras separarse de la madre de su hijo Adeodato, estaba prometido y vivía con otra mujer (cf. Conf. VI.15.25). Cf. 1 Co 7,7.27-38.
Sal 25,8; Mt 19,12; Sb 13,1; Rm 1,21-22; Sal 17,36; Jb 28,28; Pr 3,7; Mt 13,46.
Perrexi ergo ad Simplicianum, patrem in accipienda gratia tunc episcopi Ambrosii et quem uere ut patrem diligebat. narraui ei circuitus erroris mei. ubi autem conmemoraui legisse me quosdam libros Platonicorum, quos Victorinus quondam rhetor urbis Romae, quem christianum defunctum esse audieram, in latinam linguam transtulisset, gratulatus est mihi, quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem plena fallaciarum et deceptionum secundum elementa huius mundi, in istis autem omnibus modis insinuari deum et eius uerbum. deinde, ut me exhortaretur ad humilitatem Christi sapientibus absconditam et reuelatam paruulis, Victorinum ipsum recordatus est, quem, Romae cum esset, familiarissime nouerat, deque illo mihi narrauit quod non silebo. habet enim magnam laudem gratiae tuae confitendam tibi, quemadmodum ille doctissimus senex et omnium liberalium doctrinarum peritissimus quique philosophorum tam multa legerat et diiudicauerat, doctor tot nobilium senatorum, qui etiam ob insigne praeclari magisterii, quod ciues huius mundi eximium putant, statuam Romano foro meruerat et acceperat, usque ad illam aetatem venerator idolorum sacrorumque sacrilegorum particeps, quibus tunc tota fere Romana nobilitas inflata spirabat prodigia iam et omnigenum deum monstra et Anubem latratorem, quae aliquando contra Neptunum et Venerem contraque Minervam tela tenuerant et a se victis iam Roma supplicabat, quae iste senex Victorinus tot annos ore terricrepo defensitaverat, non erubuerit esse puer Christi tui et infans fontis tui subiecto collo ad humilitatis iugum et edomita fronte ad crucis opprobrium.
Fui, pues, a Simpliciano, padre en la recepción de la gracia del entonces obispo Ambrosio, y a quien este amaba verdaderamente como a un padre. Le conté los rodeos de mi error. Y cuando le mencioné que había leído algunos libros de los platónicos que Victorino, en otro tiempo rétor de la ciudad de Roma, que había muerto cristiano según había oído, había traducido a la lengua latina, me felicitó por no haber caído en los escritos de otros filósofos, llenos de falacias y engaños según los elementos de este mundo, mientras que en aquellos se insinúa de todos modos a Dios y a su Verbo. Luego, para exhortarme a la humildad de Cristo, escondida a los sabios y revelada a los pequeños, recordó al mismo Victorino, a quien había conocido con gran familiaridad cuando estaba en Roma, y me contó de él lo que no callaré. Porque encierra una gran alabanza de tu gracia, que ha de confesarse ante ti: cómo aquel doctísimo anciano, peritísimo en todas las disciplinas liberales, que había leído y juzgado tantas obras de los filósofos, maestro de tantos senadores nobles, que incluso por la distinción de su ilustre magisterio —cosa que los ciudadanos de este mundo tienen por eximia— había merecido y recibido una estatua en el foro romano; adorador de los ídolos hasta aquella edad y partícipe de los cultos sacrílegos de los que entonces estaba hinchada casi toda la nobleza romana, que respiraba prodigios ya, y monstruos de dioses de toda clase, y al ladrador Anubis, que en otro tiempo habían empuñado las armas contra Neptuno, Venus y Minerva, y a los que Roma, vencidos ya por ella, suplicaba; [dioses] que aquel anciano Victorino había defendido durante tantos años con su boca atronadora: no se avergonzó de ser niño de tu Cristo e infante de tu fuente, sometiendo el cuello al yugo de la humildad y domada la frente al oprobio de la cruz.✦
Mario Victorino: rétor africano célebre en Roma, traductor de Plotino y Porfirio, convertido hacia el año 355. Ambrosio: obispo de Milán (374-397), que bautizó a Agustín.
Alusión a Virgilio, Eneida VIII, 698-700 (los dioses egipcios, «el ladrador Anubis», contra Neptuno, Venus y Minerva). «Prodigia iam» es lectura conjetural de un pasaje corrupto. Col 2,8; Mt 11,25.
O domine, domine, qui inclinasti caelos et descendisti, tetigisti montes et fumigaverunt, quibus modis te insinuasti illi pectori? legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam scripturam omnesque christianas litteras investigabat studiosissime et perscrutabatur et dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et familiarius: "noveris iam me esse christianum". et respondebat ille: "non credam nec deputabo te inter christianos, nisi in ecclesia Christi videro". ille autem inridebat dicens: "ergo parietes faciunt christianos?" et hoc saepe dicebat, iam se esse christianum, et Simplicianus illud saepe respondebat et saepe ab illo parietum inrisio repetebatur. amicos enim suos reverebatur offendere, superbos daemonicolas, quorum ex culmine Babylonicae dignitatis quasi ex cedris Libani, quas nondum contriuerat dominus, grauiter ruituras in se inimicitias arbitrabatur. sed posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem timuitque negari a Christo coram angelis sanctis, si eum timeret coram hominibus confiteri, reusque sibi magni criminis adparuit erubescendo de sacramentis humilitatis uerbi tui et non erubescendo de sacris sacrilegis superborum daemoniorum, quae imitator superbus acceperat, depuduit uanitati et erubuit ueritati subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse narrabat: "eamus in ecclesiam: Christianus uolo fieri". at ille non se capiens laetitia perrexit cum eo. ubi autem imbutus est primis instructionis sacramentis, non multo post nomen dedit, ut per baptismum regeneraretur mirante Roma, gaudente ecclesia. superbi uidebant et irascebantur, dentibus suis stridebant et tabescebant: seruo autem tuo dominus deus erat spes eius et non respiciebat in uanitates et insanias mendaces.
¡Oh Señor, Señor, que inclinaste los cielos y descendiste, tocaste los montes y humearon!, ¿de qué modos te insinuaste en aquel pecho? Leía, según decía Simpliciano, la santa Escritura, e investigaba con muchísimo afán todas las letras cristianas y las escudriñaba, y decía a Simpliciano, no en público sino en privado y con familiaridad: «Has de saber que ya soy cristiano». Y aquel le respondía: «No lo creeré ni te contaré entre los cristianos si no te veo en la iglesia de Cristo». Y él se burlaba diciendo: «¿Entonces son las paredes las que hacen cristianos?». Y esto lo decía a menudo, que ya era cristiano, y Simpliciano le respondía a menudo aquello, y a menudo él repetía aquella burla de las paredes. Porque temía ofender a sus amigos, soberbios adoradores de demonios, desde cuya cumbre de dignidad babilónica, como desde los cedros del Líbano que aún no había quebrado el Señor, pensaba que caerían sobre él graves enemistades. Pero después que, leyendo y anhelando, cobró firmeza, y temió ser negado por Cristo delante de los santos ángeles si temía confesarlo delante de los hombres, y se vio reo de un gran crimen al avergonzarse de los sacramentos de la humildad de tu Verbo y no avergonzarse de los ritos sacrílegos de los soberbios demonios, que había aceptado como soberbio imitador, perdió la vergüenza ante la vanidad y se avergonzó ante la verdad, y de repente, inesperadamente, dijo a Simpliciano, según este contaba: «Vamos a la iglesia: quiero hacerme cristiano». Y él, que no cabía en sí de alegría, fue con él. Y cuando fue instruido en los primeros sacramentos de la instrucción, no mucho después dio su nombre para ser regenerado por el bautismo, admirándose Roma y alegrándose la Iglesia. Los soberbios veían y se irritaban, rechinaban los dientes y se consumían; pero para tu siervo el Señor Dios era su esperanza, y no miraba a las vanidades ni a las locuras mentirosas.✦
Sal 143,5; Sal 28,5 («los cedros del Líbano»); Mt 10,33; Sal 111,10; Sal 39,5.
«Dar el nombre»: inscribirse como candidato al bautismo (competente) al comienzo de la Cuaresma.
Denique ut uentum est ad horam profitendae fidei, quae uerbis certis conceptis retentisque memoriter de loco eminentiore in conspectu populi fidelis Romae reddi solet ab eis, qui accessuri sunt ad gratiam tuam, oblatum esse dicebat Victorino a presbyteris, ut secretius redderet, sicut nonnullis, qui uerecundia trepidaturi uidebantur, offerri mos erat; illum autem maluisse salutem suam in conspectu sanctae multitudinis profiteri. non enim erat salus, quam docebat, in rhetorica et tamen eam publice professus erat. quanto minus ergo uereri debuit mansuetum gregem tuum pronuntians uerbum tuum, qui non uerebatur in uerbis suis turbas insanorum? itaque ubi ascendit, ut redderet, omnes sibimet inuicem, quisque ut eum nouerat, instrepuerunt nomen strepitu gratulationis. quis autem ibi non eum nouerat? et sonuit presso sonitu per ora cunctorum conlaetantium: "Victorinus, Victorinus". cito sonuerunt exultatione, quia uidebant eum, et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. pronuntiauit ille fidem ueracem praeclara fiducia, et uolebant eum omnes rapere intro in cor suum. et rapiebant amando et gaudendo: hae rapientium manus erant.
Finalmente, cuando llegó la hora de profesar la fe —que en Roma suelen recitar, con palabras fijas, aprendidas y retenidas de memoria, desde un lugar elevado a la vista del pueblo fiel, los que van a acercarse a tu gracia—, decía [Simpliciano] que los presbíteros ofrecieron a Victorino recitarla en privado, como se acostumbraba ofrecer a algunos que parecían ir a turbarse por timidez; pero que él prefirió profesar su salvación a la vista de la santa multitud. Porque no era salvación lo que enseñaba en la retórica, y sin embargo la había profesado públicamente. ¿Cuánto menos, pues, debió temer a tu manso rebaño al pronunciar tu palabra, él, que no temía en sus propias palabras a las turbas de insensatos? Así, cuando subió para recitarla, todos, unos a otros, según cada cual lo conocía, hicieron resonar su nombre con rumor de felicitación. ¿Y quién no lo conocía allí? Y sonó con sonido contenido por la boca de todos los que se alegraban con él: «¡Victorino, Victorino!». Pronto sonaron de júbilo, porque lo veían, y pronto callaron con atención, para oírlo. Pronunció él la fe verdadera con preclara confianza, y todos querían arrebatarlo dentro de su corazón. Y lo arrebataban amando y gozando: estas eran las manos de los que lo arrebataban.✦
Se trata de la redditio symboli: la recitación pública del Credo por los catecúmenos antes del bautismo.
Deus bone, quid agitur in homine, ut plus gaudeat de salute desperatae animae et de maiore periculo liberatae, quam si spes ei semper affuisset aut periculum minus fuisset? etenim tu quoque, misericors pater, plus gaudes de uno paenitente quam de nonaginta nouem iustis, quibus non opus est paenitentia. et nos cum magna iucunditate audimus, cum audimus quam exsultantibus pastoris umeris reportetur ouis, quae errauerat, et drachma referatur in thesauros tuos conlaetantibus uicinis mulieri, quae inuenit, et lacrimas excutit gaudium sollemnitatis domus tuae, cum legitur in domo tua de minore filio tuo, quoniam mortuus fuerat et reuixit, perierat et inuentus est. gaudes quippe in nobis et in angelis tuis sancta caritate sanctis. nam tu semper idem, quia ea quae non semper nec eodem modo sunt eodem modo semper nosti omnia.
Dios bueno, ¿qué ocurre en el hombre para que se alegre más de la salvación de un alma desesperada y librada de un peligro mayor que si siempre hubiera tenido esperanza o el peligro hubiera sido menor? Porque también tú, Padre misericordioso, te alegras más por un solo pecador que se arrepiente que por noventa y nueve justos que no necesitan penitencia. Y nosotros oímos con gran gozo cuando oímos cómo la oveja que se había extraviado es traída de vuelta sobre los hombros jubilosos del pastor, y cómo la dracma es devuelta a tus tesoros, alegrándose las vecinas con la mujer que la encontró; y el gozo de la solemnidad de tu casa arranca lágrimas cuando se lee en tu casa de tu hijo menor que había muerto y revivió, se había perdido y fue hallado. Te alegras, ciertamente, en nosotros y en tus ángeles, santos por la santa caridad. Porque tú eres siempre el mismo, pues las cosas que no son siempre ni del mismo modo, tú las conoces todas siempre del mismo modo.✦
Lc 15,4-32 (parábolas de la oveja perdida, la dracma perdida y el hijo pródigo).
Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inuentis aut redditis rebus, quas diligit, quam si eas semper habuisset? contestantur enim et cetera et plena sunt omnia testimoniis clamantibus: "ita est". triumphat uictor imperator et non uicisset, nisi pugnauisset, et quanto maius periculum fuit in proelio, tanto est gaudium maius in triumpho. iactat tempestas nauigantes minaturque naufragium; omnes futura morte pallescunt: tranquillatur caelum et mare, et exultant nimis, quoniam timuerunt nimis. aeger est carus et uena eius malum renuntiat; omnes, qui eum saluum cupiunt, aegrotant simul animo: fit ei recte et nondum ambulat pristinis uiribus, et fit iam tale gaudium, quale non fuit, cum antea saluus et fortis ambularet. easque ipsas uoluptates humanae uitae etiam non inopinatis et praeter uoluntatem inruentibus, sed institutis et uoluntariis molestiis homines adquirunt. edendi et bibendi uoluptas nulla est, nisi praecedat esuriendi et sitiendi molestia. et ebriosi quaedam salsiuscula comedunt, quo fiat molestus ardor, quem dum exstinguit potatio, fit delectatio. et institutum est, ut iam pactae sponsae non tradantur statim, ne uile habeat maritus datam, quam non suspirauerit sponsus dilatam.
¿Qué ocurre, pues, en el alma, cuando se deleita más con las cosas que ama halladas o devueltas que si las hubiera tenido siempre? Lo atestiguan también las demás cosas, y todo está lleno de testimonios que claman: «Así es». Triunfa el emperador vencedor, y no habría vencido si no hubiera luchado; y cuanto mayor fue el peligro en la batalla, tanto mayor es el gozo en el triunfo. La tempestad zarandea a los navegantes y amenaza con el naufragio; todos palidecen ante la muerte que viene; se serenan el cielo y el mar, y exultan sobremanera, porque temieron sobremanera. Está enfermo un ser querido, y su pulso anuncia mal; todos los que lo desean sano enferman a la vez en el ánimo; se repone, y todavía no anda con sus fuerzas de antes, y ya hay un gozo tal como no lo hubo cuando antes andaba sano y fuerte. Y estos mismos placeres de la vida humana los consiguen los hombres no solo con molestias imprevistas y que sobrevienen contra su voluntad, sino también con molestias buscadas y voluntarias. No hay placer en comer y beber si no precede la molestia del hambre y de la sed. Y los bebedores comen ciertas cosas saladas para que se produzca un ardor molesto, y, al apagarlo la bebida, se produce el deleite. Y está establecido que las prometidas no se entreguen enseguida, para que el marido no tenga en poco a la que se le dio si no suspiró por ella, como prometido, durante la espera.
Hoc in turpi et exsecranda laetitia, hoc in ea quae concessa et licita est, hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiae, hoc in eo qui mortuus erat et reuixit, perierat et inuentus est: ubique maius gaudium molestia maiore praeceditur. quid est hoc, domine deus meus, cum tu aeternum tibi, tu ipse sis gaudium, et quaedam de te circa te semper gaudeant? quid est, quod haec rerum pars alternat defectu et profectu, offensionibus et conciliationibus? an is est modus earum et tantum dedisti eis, cum a summis caelorum usque ad ima terrarum, ab initio usque in finem saeculorum, ab angelo usque ad uermiculum, a motu primo usque ad extremum omnia genera bonorum et omnia iusta opera tua suis quaeque sedibus locares et suis quaeque temporibus ageres? ei mihi, quam excelsus es in excelsis et quam profundus in profundis! et nusquam recedis, et uix redimus ad te.
Esto [ocurre] en la alegría torpe y execrable; esto en la que es concedida y lícita; esto en la honestísima y sincerísima amistad; esto en aquel que había muerto y revivió, se había perdido y fue hallado: en todas partes un gozo mayor es precedido por una molestia mayor. ¿Qué es esto, Señor, Dios mío, siendo tú gozo eterno para ti mismo, tú mismo, y alegrándose siempre en torno a ti ciertos seres que proceden de ti? ¿Qué es que esta parte de las cosas alterne entre el menoscabo y el progreso, entre las ofensas y las reconciliaciones? ¿Es acaso este su modo, y solo esto les diste, cuando desde lo más alto de los cielos hasta lo más bajo de la tierra, desde el principio hasta el fin de los siglos, desde el ángel hasta el gusanillo, desde el primer movimiento hasta el último, colocabas todos los géneros de bienes y todas tus obras justas, cada una en su lugar, y las realizabas cada una en su tiempo? ¡Ay de mí, cuán excelso eres en las alturas y cuán profundo en las profundidades! Y nunca te alejas, y apenas volvemos a ti.
Age, domine, fac excita et reuoca nos, accende et rape, flagra, dulcesce: amemus, curramus. nonne multi ex profundiore tartaro caecitatis quam Victorinus redeunt ad te et accedunt et inluminantur recipientes lumen, quod si qui recipiunt, accipiunt a te potestatem, ut filii tui fiant? sed si minus noti sunt populis, minus de illis gaudent etiam qui nouerunt eos. quando enim cum multis gaudetur, et in singulis uberius est gaudium, quia feruefaciunt se et inflammantur ex alterutro. deinde, quod multis noti, multis sunt auctoritati ad salutem et multis praeeunt secuturis, ideoque multum de illis et qui eos praecesserunt laetantur, quia non de solis laetantur. absit enim, ut in tabernaculo tuo prae pauperibus accipiantur personae diuitum aut prae ignobilibus nobiles, quando potius infirma mundi elegisti, ut confunderes fortia, et ignobilia huius mundi elegisti et contemtibilia et ea quae non sunt, tamquam sint, ut ea quae sunt euacuares. et tamen idem ipse minimus apostolorum tuorum, per cuius linguam tua ista uerba sonuisti, cum Paulus pro consule per eius militiam debellata superbia sub lene iugum Christi tui missus esset regis magni prouincialis effectus, ipse quoque ex priore Saulo Paulus uocari amauit ob tam magnae insigne uictoriae. plus enim hostis uincitur in eo, quem plus tenet et de quo plures tenet. plus autem superbos tenet nomine nobilitatis et de his plures nomine auctoritatis. quanto igitur gratius cogitabatur Victorini pectus, quod tam inexpugnabile receptaculum diabolus obtinuerat, Victorini lingua, quo telo grandi et acuto multos peremerat, abundantius exultare oportuit filios tuos, quia rex noster alligauit fortem, et uidebant uasa eius erepta mundari et aptari in honorem tuum et fieri utilia domino ad omne opus bonum.
¡Ea, Señor, obra: despiértanos y llámanos de nuevo, enciende y arrebata, inflama, hazte dulce: amemos, corramos! ¿No es verdad que muchos, desde un tártaro de ceguera más profundo que el de Victorino, vuelven a ti, se acercan y son iluminados, recibiendo la luz, y quienes la reciben reciben de ti el poder de llegar a ser hijos tuyos? Pero si son menos conocidos de los pueblos, se alegran menos de ellos incluso los que los conocen. Porque cuando uno se alegra con muchos, también en cada uno es más abundante el gozo, porque se encienden y se inflaman unos a otros. Además, porque, conocidos de muchos, son para muchos autoridad hacia la salvación y preceden a muchos que los seguirán; y por eso se alegran mucho de ellos también los que los precedieron, porque no se alegran de ellos solos. Lejos esté que en tu tabernáculo se acepte a las personas de los ricos antes que a los pobres, o a los nobles antes que a los plebeyos, cuando más bien elegiste lo débil del mundo para confundir lo fuerte, y elegiste lo plebeyo de este mundo y lo despreciable, y lo que no es como si fuera, para anular lo que es. Y sin embargo, aquel mismo, el menor de tus apóstoles, por cuya lengua hiciste sonar estas palabras tuyas, cuando el procónsul Paulo, abatida su soberbia por la milicia [del Apóstol], fue puesto bajo el yugo suave de tu Cristo y hecho súbdito del gran Rey, también él quiso llamarse Pablo en lugar del antiguo Saulo, por la insignia de tan gran victoria. Porque el enemigo es más vencido en aquel a quien más tiene y por medio del cual tiene a más. Y tiene más a los soberbios por el nombre de la nobleza, y por medio de ellos a más por el nombre de la autoridad. Cuanto más grato, pues, se consideraba el pecho de Victorino, que el diablo había ocupado como inexpugnable refugio, y la lengua de Victorino, dardo grande y agudo con el que había matado a muchos, tanto más abundantemente convenía que exultaran tus hijos, porque nuestro Rey ató al fuerte, y veían sus vasos arrebatados, purificados y hechos aptos para tu honra, y útiles al Señor para toda obra buena.✦
Jn 1,9.12; St 2,1-9; 1 Co 1,27-28; 1 Co 15,9; Hch 13,7-12 (Sergio Paulo, procónsul de Chipre); Mt 12,29; 2 Tm 2,21.
Agustín relaciona el cambio de nombre de Saulo a Pablo con la conversión del procónsul Sergio Paulo.
Sed ubi mihi homo tuus Simplicianus de Victorino ista narrauit, exarsi ad imitandum: ad hoc enim et ille narrauerat. posteaquam uero et illud addidit, quod imperatoris Iuliani temporibus lege data prohibiti sunt christiani docere litteraturam et oratoriam — quam legem ille amplexus loquacem scholam deserere maluit quam uerbum tuum, quo linguas infantium facis disertas — non mihi fortior quam felicior uisus est, quia inuenit occasionem uacandi tibi. cui rei ego suspirabam ligatus non ferro alieno, sed mea ferrea uoluntate. uelle meum tenebat inimicus et inde mihi catenam fecerat et constrinxerat me. quippe uoluntate peruersa facta est libido, et dum seruitur libidini, facta est consuetudo, et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas. quibus quasi ansulis sibimet innexis — unde catenam appellaui — tenebat me obstrictum dura seruitus. uoluntas autem noua, quae mihi esse coeperat, ut te gratis colere fruique te uellem, deus, sola certa iucunditas, nondum erat idonea ad superandam priorem uetustate roboratam. ita duae uoluntates meae, una uetus, alia noua, illa carnalis, illa spiritalis, confligebant inter se atque discordando dissipabant animam meam.
Pero cuando tu hombre Simpliciano me contó estas cosas de Victorino, ardí en deseos de imitarlo; para eso, en efecto, me lo había contado. Y después que añadió también que en tiempos del emperador Juliano, por una ley promulgada, se prohibió a los cristianos enseñar literatura y oratoria —ley que él aceptó, prefiriendo abandonar la escuela de la palabrería antes que tu Palabra, con la que haces elocuentes las lenguas de los niños—, no me pareció más fuerte que feliz, porque halló ocasión de estar libre para ti. Por esto suspiraba yo, atado no con hierro ajeno sino con mi férrea voluntad. Mi querer lo tenía el enemigo, y de él me había hecho una cadena y me había amarrado. Porque de la voluntad perversa nace la pasión, y sirviendo a la pasión se hace costumbre, y no resistiendo a la costumbre se hace necesidad. Con estos como eslabones enlazados entre sí —por eso la llamé cadena— me tenía sujeto una dura servidumbre. Y la voluntad nueva que había empezado a nacer en mí, de querer adorarte gratuitamente y gozar de ti, Dios, única alegría cierta, no era todavía capaz de vencer a la anterior, robustecida por la antigüedad. Así, mis dos voluntades, una vieja y otra nueva, aquella carnal, esta espiritual, luchaban entre sí, y con su discordia disipaban mi alma.✦
Juliano el Apóstata, emperador (361-363), prohibió en 362 a los cristianos enseñar las letras clásicas. «Haces elocuentes las lenguas de los niños»: Sb 10,21.
Sic intellegebam me ipso experimento id quod legeram, quomodo caro concupisceret aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem, ego quidem in utroque, sed magis ego in eo, quod in me approbabam quam in eo, quod in me improbabam. ibi enim magis iam non ego, quia ex magna parte id patiebar inuitus quam faciebam uolens. sed tamen consuetudo aduersus me pugnacior ex me facta erat, quoniam uolens quo nollem perueneram. et quis iure contradiceret, cum peccantem iusta poena sequeretur? et non erat iam illa excusatio, qua uideri mihi solebam propterea me nondum contemto saeculo seruire tibi, quia incerta mihi esset perceptio ueritatis: iam enim et ipsa certa erat. ego autem adhuc terra obligatus militare tibi recusabam et inpedimentis omnibus sic timebam expediri, quemadmodum inpediri timendum est.
Así entendía, por mi propia experiencia, lo que había leído: cómo la carne desea contra el espíritu y el espíritu contra la carne; yo, ciertamente, en ambos, pero más yo en aquello que aprobaba en mí que en aquello que desaprobaba en mí. Porque en esto ya no era tanto yo, ya que en gran parte lo padecía contra mi voluntad más que lo hacía queriendo. Pero, con todo, la costumbre se había hecho más combativa contra mí por obra mía, porque queriendo había llegado adonde no quería. ¿Y quién podría con derecho replicar, si al que peca le sigue la justa pena? Y ya no tenía aquella excusa con la que solía parecerme que, si todavía no te servía despreciando el siglo, era porque me era incierta la percepción de la verdad; porque ya también ella era cierta. Pero yo, todavía atado a la tierra, rehusaba militar para ti, y temía tanto verme libre de todos los impedimentos cuanto se debe temer verse impedido.✦
Ga 5,17.
Ita sarcina saeculi, uelut somno assolet, dulciter premebar, et cogitationes, quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci uolentium, qui tamen superati soporis altitudine remerguntur. et sicut nemo est, qui dormire semper uelit, omniumque sano iudicio uigilare praestat. differt tamen plerumque homo somnum excutere, cum grauis torpor in membris est, eumque iam displicentem carpit libentius, quamuis surgendi tempus aduenerit: ita certum habebam esse melius tuae caritati me dedere quam meae cupiditati cedere; sed illud placebat et uincebat, hoc libebat et uinciebat. non enim erat quod tibi responderem dicenti mihi: surge qui dormis et exsurge a mortuis, et inluminabit te Christus, et undique ostendenti uera te dicere, non erat omnino, quid responderem ueritate conuictus, nisi tantum uerba lenta et somnolenta: "modo", "ecce modo", "sine paululum". sed "modo et modo" non habebat modum et "sine paululum" in longum ibat. frustra condelectabatur legi tuae secundum interiorem hominem, cum alia lex in membris meis repugnaret legi mentis meae et captiuum me duceret in lege peccati, quae in membris meis erat. lex enim peccati est uiolentia consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam inuitus animus eo merito, quo in eam uolens inlabitur. miserum ergo me quis liberaret de corpore mortis huius nisi gratia tua per Iesum Christum, dominum nostrum?
Así, con la carga del siglo, como suele suceder en el sueño, era dulcemente oprimido; y los pensamientos con que meditaba en ti eran semejantes a los esfuerzos de los que quieren despertarse, pero, vencidos por la profundidad del sopor, se hunden de nuevo. Y así como no hay nadie que quiera dormir siempre, y a juicio sano de todos es preferible estar despierto, y sin embargo muchas veces el hombre difiere sacudirse el sueño cuando hay un pesado sopor en los miembros, y lo goza con más gusto aunque ya le desagrade, aunque haya llegado la hora de levantarse; así tenía yo por cierto que era mejor entregarme a tu caridad que ceder a mi deseo; pero aquello agradaba y vencía, esto me placía y me encadenaba. Porque no tenía qué responderte cuando me decías: «Levántate, tú que duermes, y álzate de entre los muertos, y te iluminará Cristo»; y mostrándome tú por todas partes que decías la verdad, no tenía en absoluto qué responder, convicto por la verdad, sino solo palabras lentas y soñolientas: «Ahora», «enseguida», «déjame un poquito». Pero «ahora» y «ahora» no tenía fin, y «déjame un poquito» iba para largo. En vano me complacía en tu ley según el hombre interior, cuando otra ley en mis miembros luchaba contra la ley de mi mente y me llevaba cautivo a la ley del pecado que estaba en mis miembros. Porque la ley del pecado es la violencia de la costumbre, por la que es arrastrado y retenido el ánimo aun contra su voluntad, merecidamente, puesto que voluntariamente se desliza en ella. ¿Quién, pues, me libraría, miserable de mí, de este cuerpo de muerte, sino tu gracia, por Jesucristo nuestro Señor?✦
Juego de palabras: uincebat («vencía») y uinciebat («encadenaba»). En «ahora… no tenía fin» hay otro: modo («ahora») y modum («medida, término»).
Ef 5,14; Rm 7,22-25.
Et de uinculo quidem desiderii concubitus, quo artissimo tenebar, et saecularium negotiorum seruitute quemadmodum exemeris narrabo et confitebor nomini tuo, domine, adiutor meus et redemptor meus. agebam solita crescente anxitudine et cotidie suspirabam tibi, frequentabam ecclesiam tuam, quantum uacabat ab eis negotiis, sub quorum pondere gemebam. mecum erat Alypius otiosus ab opere iuris peritorum post assessionem tertiam, expectans, quibus iterum consilia uenderet, sicut ego uendebam dicendi facultatem, si qua docendo praestari potest. Nebridius autem amicitiae nostrae cesserat, ut omnium nostrum familiarissimo Verecundo, Mediolanensi et ciui et grammatico, subdoceret, uehementer desideranti et familiaritatis iure flagitanti de numero nostro fidele adiutorium, quo indigebat nimis. non itaque Nebridium cupiditas conmodorum eo traxit — maiora enim posset, si uellet, de litteris agere — sed officio beniuolentiae petitionem nostram contemnere noluit amicus dulcissimus et mitissimus. agebat autem illud prudentissime cauens innotescere personis secundum hoc saeculum maioribus, deuitans in eis omnem inquietudinem animi, quem uolebat habere liberum et quam multis posset horis feriatum ad quaerendum aliquid uel legendum uel audiendum de sapientia.
Y contaré cómo me libraste del lazo del deseo carnal, con el que estaba estrechísimamente atado, y de la servidumbre de los negocios del siglo, y confesaré tu nombre, Señor, ayudador mío y redentor mío. Hacía lo de costumbre con creciente angustia, y cada día suspiraba por ti; frecuentaba tu iglesia cuanto me dejaban libre aquellos negocios bajo cuyo peso gemía. Conmigo estaba Alipio, desocupado del oficio de jurisconsulto tras su tercer cargo de asesor, esperando a quién vender de nuevo sus consejos, como yo vendía la facultad de hablar, si es que puede darse enseñando. Nebridio, en cambio, había cedido a nuestra amistad [y aceptado] enseñar como ayudante a Verecundo, el más íntimo de todos nosotros, ciudadano y gramático de Milán, que deseaba vivamente y reclamaba por derecho de amistad un fiel ayudante de entre nosotros, del que tenía mucha necesidad. No llevó, pues, allí a Nebridio el deseo de ganancias —pues habría podido obtener más con las letras, si hubiera querido—, sino que, amigo dulcísimo y mansísimo, por deber de benevolencia no quiso desdeñar nuestra petición. Y lo hacía con gran prudencia, cuidando de no darse a conocer a las personas importantes según este siglo, evitando con ellas toda inquietud del ánimo, que quería tener libre y desocupado el mayor número de horas posible para buscar, leer u oír algo acerca de la sabiduría.✦
«Ayudador mío y redentor mío»: Sal 18,15. Verecundo: gramático de Milán, amigo de Agustín, que le prestó su finca de Casiciaco (cf. IX.3.5).
Quodam igitur die — non recolo causam, qua erat absens Nebridius — cum ecce ad nos domum uenit ad me et Alypium Ponticianus quidam, ciuis noster, in quantum Afer, praeclare in palatio militans: nescio quid a nobis uolebat. et consedimus, ut conloqueremur. et forte supra mensam lusoriam, quae ante nos erat, adtendit codicem: tulit, aperuit, inuenit apostolum Paulum, inopinate sane; putauerat enim aliquid de libris, quorum professio me conterebat. tum uero arridens meque intuens gratulatorie miratus est, quod eas et solas prae oculis meis litteras repente conperisset. Christianus quippe et fidelis erat et saepe tibi, deo nostro, prosternebatur in ecclesia crebris et diuturnis orationibus. cui ego cum indicassem illis me scripturis curam maximam inpendere, ortus est sermo ipso narrante de Antonio Aegyptio monacho, cuius nomen excellenter clarebat apud seruos tuos, nos autem usque in illam horam latebat. quod ille ubi conperit, inmoratus est in eo sermone insinuans tantum uirum ignorantibus et admirans eandem nostram ignorantiam. stupebamus autem audientes tam recenti memoria et prope nostris temporibus testatissima mirabilia tua in fide recta et catholica ecclesia. omnes mirabamur, et nos, quia tam magna erant, et ille, quia inaudita nobis erant.
Un día, pues —no recuerdo la causa por la que Nebridio estaba ausente—, he aquí que vino a nuestra casa, a vernos a mí y a Alipio, un tal Ponticiano, compatriota nuestro en cuanto africano, que ocupaba un alto cargo en el palacio; no sé qué quería de nosotros. Y nos sentamos a conversar. Y por casualidad vio sobre una mesa de juego que estaba delante de nosotros un códice: lo tomó, lo abrió y encontró al apóstol Pablo, cosa ciertamente inesperada para él, pues había pensado que sería alguno de los libros cuya enseñanza me consumía. Entonces, sonriendo y mirándome, me felicitó, admirado de haber hallado de repente ante mis ojos aquellos escritos, y solo ellos. Porque era cristiano y bautizado, y a menudo se postraba ante ti, Dios nuestro, en la iglesia, con frecuentes y largas oraciones. Y cuando le indiqué que yo dedicaba el mayor cuidado a aquellas Escrituras, surgió la conversación, contando él, sobre Antonio, monje egipcio, cuyo nombre brillaba de modo excelente entre tus siervos, pero a nosotros nos era desconocido hasta aquella hora. Cuando él se dio cuenta de ello, se detuvo en esa conversación, dando a conocer a tan gran varón a quienes lo ignoraban, y admirándose de esa ignorancia nuestra. Nosotros nos quedábamos atónitos al oír tus maravillas, tan atestiguadas, de memoria tan reciente y casi en nuestros tiempos, en la fe recta y en la Iglesia católica. Todos nos admirábamos: nosotros, porque eran tan grandes; él, porque nos eran inauditas.✦
Antonio Abad (c. 251-356), padre del monacato egipcio; su Vida, escrita por Atanasio, circulaba en traducción latina.
Inde sermo eius deuolutus est ad monasteriorum greges et mores suaueolentiae tuae et ubera deserta heremi, quorum nos nihil sciebamus. et erat monasterium Mediolanii plenum bonis fratribus extra urbis moenia sub Ambrosio nutritore, et non noueramus. pertendebat ille et loquebatur adhuc, et nos intenti tacebamus. unde incidit, ut diceret nescio quando se et tres alios contubernales suos, nimirum apud Treueros, cum imperator pomeridiano circensium spectaculo teneretur, exisse deambulatum in hortos muris contiguos atque illic, ut forte combinati spatiabantur, unum secum seorsum et alios duos itidem seorsum pariterque digressos; sed illos uagabundos inruisse in quandam casam, ubi habitabant quidam serui tui spiritu pauperes, qualium est regnum caelorum, et inuenisse ibi codicem, in quo scripta erat uita Antonii. quam legere coepit unus eorum et mirari et accendi et inter legendum meditari arripere talem uitam et relicta militia saeculari seruire tibi. erant autem ex eis, quos dicunt agentes in rebus. tum subito repletus amore sancto et sobrio pudore iratus sibi coniecit oculos in amicum et ait illi: "dic, quaeso te, omnibus istis laboribus nostris quo ambimus peruenire? quid quaerimus? cuius rei causa militamus? maiorne esse poterit spes nostra in palatio, quam ut amici imperatoris simus? et ibi quid non fragile plenumque periculis? et per quot pericula peruenitur ad grandius periculum? et quando istuc erit? amicus autem dei, si uoluero, ecce nunc fio". dixit hoc et turbidus parturitione nouae uitae reddidit oculos paginis: et legebat et mutabatur intus, ubi tu uidebas, et exuebatur mundo mens eius, ut mox apparuit. namque dum legit et uoluit fluctus cordis sui, infremuit aliquando et discreuit decreuitque meliora iamque tuus ait amico suo: "ego iam abrupi me ab illa spe nostra et deo seruire statui et hoc ex hac hora, in hoc loco aggredior. te si piget imitari, noli aduersari". respondit ille adhaerere se socium tantae mercedis tantaeque militiae. et ambo iam tui aedificabant turrem sumptu idoneo relinquendi omnia sua et sequendi te. tum Ponticianus et qui cum eo per alias horti partes deambulabant, quaerentes eos deuenerunt in eundem locum et inuenientes admonuerunt, ut redirent, quod iam declinasset dies. at illi narrato placito et proposito suo, quoque modo in eis talis uoluntas orta est atque firmata petiuerunt, ne sibi molesti essent, si adiungi recusarent. isti autem nihil mutati a pristinis fleuerunt se tamen, ut dicebat, atque illis pie congratulati sunt et conmendauerunt se orationibus eorum et trahentes cor in terra abierunt in palatium, illi autem affigentes cor caelo manserunt in casa. et habebant ambo sponsas: quae posteaquam hoc audierunt, dicauerunt etiam ipsae uirginitatem tibi.
De ahí su conversación pasó a los rebaños de los monasterios, a sus costumbres de tu suave olor y a los fértiles desiertos del yermo, de los que nosotros no sabíamos nada. Y había en Milán, fuera de las murallas de la ciudad, un monasterio lleno de buenos hermanos, bajo la tutela de Ambrosio, y no lo conocíamos. Él continuaba y seguía hablando, y nosotros callábamos atentos. De ahí vino a contar que no sé cuándo, en Tréveris, mientras el emperador estaba ocupado en el espectáculo vespertino del circo, él y otros tres compañeros suyos salieron a pasear por los jardines contiguos a las murallas; y que allí, como por casualidad paseaban de dos en dos, uno con él aparte, y los otros dos igualmente aparte, se separaron; y que aquellos, vagando, entraron en una cabaña donde vivían algunos siervos tuyos, pobres de espíritu, de los cuales es el reino de los cielos, y hallaron allí un códice en el que estaba escrita la vida de Antonio. Uno de ellos empezó a leerla, a admirarse y a encenderse, y mientras leía, a pensar en abrazar tal vida y, dejada la milicia del siglo, servirte a ti. Eran del número de los que llaman agentes de asuntos. Entonces, lleno de pronto de amor santo y airado consigo mismo con sobria vergüenza, clavó los ojos en su amigo y le dijo: «Dime, te lo ruego, ¿adónde pretendemos llegar con todos estos trabajos nuestros? ¿Qué buscamos? ¿Por qué causa servimos [al Estado]? ¿Podrá haber mayor esperanza para nosotros en el palacio que llegar a ser amigos del emperador? Y allí, ¿qué no es frágil y lleno de peligros? ¿Y por cuántos peligros se llega a un peligro mayor? ¿Y cuándo será eso? En cambio, amigo de Dios, si quiero, lo soy ahora mismo». Dijo esto y, turbado por el parto de una vida nueva, volvió los ojos a las páginas; y leía y se transformaba por dentro, donde tú veías, y su mente se despojaba del mundo, como pronto se vio. Porque mientras leía y revolvía las olas de su corazón, bramó alguna vez, discernió y decidió lo mejor, y ya tuyo, dijo a su amigo: «Yo ya me he arrancado de aquella esperanza nuestra y he decidido servir a Dios, y esto desde esta hora y en este lugar lo emprendo. Si a ti te pesa imitarme, no te opongas». El otro respondió que se unía a él como compañero de tan gran recompensa y de tan gran milicia. Y ambos, ya tuyos, edificaban la torre con el costo adecuado de dejar todas sus cosas y seguirte. Entonces Ponticiano y el que paseaba con él por otras partes del jardín, buscándolos, llegaron al mismo lugar, y al encontrarlos les advirtieron que volvieran, porque ya declinaba el día. Pero ellos, contada su decisión y su propósito, y de qué modo había nacido en ellos y se había afirmado tal voluntad, les pidieron que no los molestaran si rehusaban unirse a ellos. Estos, en cambio, sin haber cambiado en nada respecto de lo anterior, lloraron sin embargo por sí mismos, según decía, y los felicitaron piadosamente, y se encomendaron a sus oraciones; y arrastrando el corazón por la tierra se fueron al palacio, mientras que aquellos, fijando el corazón en el cielo, se quedaron en la cabaña. Y ambos tenían prometidas, las cuales, después que oyeron esto, consagraron también ellas su virginidad a ti.✦
Tréveris (Treueri): ciudad de la Galia, residencia imperial. Agentes in rebus: funcionarios imperiales, correos e inspectores al servicio de la administración.
Mt 5,3; Lc 14,28-33 (la torre y el costo).
Narrabat haec Ponticianus. tu autem, domine, inter uerba eius retorquebas me ad me ipsum, auferens me a dorso meo, ubi me posueram, dum nollem me adtendere, et constituebas me ante faciem meam, ut uiderem, quam turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. et uidebam et horrebam, et quo a me fugerem non erat. et si conabar a me auertere aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus opponebas mihi et inpingebas me in oculos meos, ut inuenirem iniquitatem et odissem. noueram eam, sed dissimulabam et cohibebam et obliuiscebar.
Esto contaba Ponticiano. Pero tú, Señor, mientras él hablaba, me hacías volver hacia mí mismo, quitándome de detrás de mi espalda, donde me había puesto mientras no quería mirarme, y me ponías delante de mi rostro, para que viera cuán feo era, cuán deforme y sucio, manchado y ulceroso. Y lo veía y me horrorizaba, y no había adónde huir de mí. Y si intentaba apartar de mí la mirada, él seguía contando lo que contaba, y tú me ponías de nuevo frente a mí y me metías por los ojos, para que descubriera mi iniquidad y la odiara. La conocía, pero la disimulaba, la reprimía y la olvidaba.✦
Cf. Sal 49,21; Sal 35,3.
Tunc uero quanto ardentius amabam illos, de quibus audiebam salubres affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius me conparatum eis oderam. quoniam multi mei anni mecum effluxerant — forte duodecim anni — ex quo ab undeuicensimo anno aetatis meae lecto Ciceronis Hortensio excitatus eram studio sapientiae et differebam contemta felicitate terrena ad eam inuestigandam uacare, cuius non inuentio, sed uel sola inquisitio iam praeponenda erat etiam inuentis thesauris regnisque gentium et ad nutum circumfluentibus corporis uoluptatibus. at ego adulescens miser ualde, miserior in exordio ipsius adulescentiae, etiam petieram a te castitatem et dixeram: "da mihi castitatem et continentiam, sed noli modo". timebam enim, ne me cito exaudires et cito sanares a morbo concupiscentiae, quem malebam expleri quam exstingui. et ieram per uias prauas superstitione sacrilega, non quidem certus in ea, sed quasi praeponens eam ceteris, quae non pie quaerebam, sed inimice oppugnabam.
Entonces, cuanto más ardientemente amaba a aquellos de quienes oía los saludables afectos, que se habían entregado enteros a ti para ser sanados, tanto más execrablemente me odiaba a mí mismo comparado con ellos. Porque muchos años míos —quizá doce— se habían ido conmigo desde que, a los diecinueve años de mi edad, leído el Hortensio de Cicerón, me había despertado al amor de la sabiduría; y diferia, despreciada la felicidad terrena, dedicarme a buscarla, cuando no ya su hallazgo, sino aun la sola búsqueda debía anteponerse a tesoros hallados, a reinos de las naciones y a los placeres del cuerpo que me rodeaban a mi antojo. Pero yo, joven muy miserable, más miserable aún al comienzo de mi adolescencia, te había pedido incluso la castidad, y había dicho: «Dame castidad y continencia, pero no ahora». Porque temía que me escucharas pronto y me sanaras pronto de la enfermedad de la concupiscencia, que prefería ver saciada antes que extinguida. Y había andado por caminos torcidos con una superstición sacrílega, no ciertamente seguro en ella, sino como prefiriéndola a las demás [doctrinas], que yo no buscaba piadosamente sino que combatía con hostilidad.✦
El Hortensio: diálogo perdido de Cicerón, exhortación a la filosofía, cuya lectura transformó a Agustín (Conf. III.4.7). La «superstición sacrílega» es el maniqueísmo.
Et putaueram me propterea differre de die in diem contemta spe saeculi te solum sequi, quia non mihi apparebat certum aliquid, quo dirigerem cursum meum. et uenerat dies, quo nudarer mihi et increparet in me conscientia mea: "ubi est lingua mea? nempe tu dicebas propter incertum uerum nolle te abicere sarcinam uanitatis. ecce iam certum est, et illa te adhuc premit umerisque liberioribus pinnas recipiunt, qui neque ita in quaerendo adtriti sunt nec decennio et amplius ista meditati". ita rodebar intus et confundebar pudore horribili uehementer, cum Ponticianus talia loqueretur. terminato autem sermone et causa, qua uenerat, abiit ille, et ego ad me. quae non in me dixi? quibus sententiarum uerberibus non flagellaui animam meam, ut sequeretur me conantem post te ire? et renitebatur, recusabat et non se excusabat. consumpta erant et conuicta argumenta omnia: remanserat muta trepidatio et quasi mortem formidabat restringi a fluxu consuetudinis, quo tabescebat in mortem.
Y había pensado que difería de día en día seguirte solo a ti, despreciando la esperanza del siglo, porque no se me mostraba nada cierto hacia donde dirigir mi carrera. Y había llegado el día en que quedara desnudo ante mí mismo y me increpara mi conciencia: «¿Dónde está mi lengua? Tú decías, en verdad, que por lo incierto de la verdad no querías arrojar la carga de la vanidad. He aquí que ya es cierto, y ella todavía te oprime, y reciben alas en hombros más libres los que ni se han desgastado tanto buscando ni han meditado estas cosas diez años y más». Así me roía por dentro y me confundía con horrible vergüenza, vehementemente, mientras Ponticiano decía tales cosas. Y terminada la conversación y el asunto por el que había venido, se fue él, y yo a mí. ¿Qué no dije contra mí? ¿Con qué azotes de razones no flagelé mi alma para que me siguiera, a mí que me esforzaba por ir tras de ti? Y se resistía, rehusaba, y no se excusaba. Se habían agotado y refutado todos los argumentos; le quedaba un temblor mudo, y temía como a la muerte verse retenida del flujo de la costumbre, con el que se consumía hasta la muerte.✦
«¿Dónde está mi lengua?»: así en Knöll; otros manuscritos leen solo lingua («¿dónde está [tu] elocuencia?»). Es la conciencia que echa en cara a Agustín sus antiguas excusas.
Tum in illa grandi rixa interioris domus meae, quam fortiter excitaueram cum anima mea in cubiculo nostro, corde meo, tam uultu quam mente turbatus inuado Alypium, exclamo: "quid patimur? quid est hoc, quod audisti? surgunt indocti et caelum rapiunt, et nos cum doctrinis nostris ecce ubi uolutamur in carne et sanguine! an quia praecesserunt, pudet sequi et non pudet nec saltem sequi?" dixi nescio qua talia, et abripuit me ab illo aestus meus, cum taceret attonitus me intuens. neque enim solita sonabam. plus loquebantur animum meum frons, genae, oculi, color, modus uocis quam uerba, quae promebam. hortulus quidam erat hospitii nostri, quo nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non habitabat, dominus domus. illuc me abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo impediret ardentem litem, quam mecum aggressus eram, donec exiret qua tu sciebas, ego autem non: sed tantum insanibam salubriter et moriebar uitaliter, gnarus, quid mali essem, et ignarus, quid boni post paululum futurus essem. abscessi ergo in hortum et Alypius pedem post pedem. neque enim secretum meum non erat, ubi ille aderat. et quando me sic affectum desereret? sedimus quantum potuimus remoti ab aedibus. ego fremebam spiritu indignans indignatione turbulentissima, quod non irem in placitum et pactum tecum, deus meus, in quod eundum esse omnia ossa mea clamabant et in caelum tollebant laudibus: et non illuc ibatur nauibus aut quadrigis aut pedibus, quantum saltem de domo in eum locum ieram, ubi sedebamus. nam non solum ire uerum etiam peruenire illuc nihil erat aliud quam uelle ire, sed uelle fortiter et integre, non semisauciam hac atque hac uersare et iactare uoluntatem parte adsurgente cum alia parte cadente luctantem.
Entonces, en aquella gran riña de mi casa interior, que yo había suscitado con fuerza contra mi alma en nuestra alcoba, mi corazón, turbado tanto en el rostro como en la mente, me echo sobre Alipio y exclamo: «¿Qué nos pasa? ¿Qué es esto que has oído? Se levantan los indoctos y arrebatan el cielo, y nosotros, con nuestras doctrinas, ¡he aquí dónde nos revolcamos, en la carne y la sangre! ¿Acaso porque nos han precedido nos avergüenza seguirlos, y no nos avergüenza no seguirlos siquiera?». Dije no sé qué cosas semejantes, y mi agitación me arrancó de su lado, mientras él callaba atónito mirándome. Porque no hablaba como de costumbre. Más decían de mi ánimo la frente, las mejillas, los ojos, el color, el tono de la voz, que las palabras que profería. Había un pequeño huerto en nuestra posada, del que disponíamos como de toda la casa, pues el huésped, dueño de la casa, no vivía allí. Allí me había llevado el tumulto de mi pecho, donde nadie impidiera el ardiente litigio que había emprendido conmigo mismo, hasta que se resolviera como tú sabías y yo no; pero yo solo enloquecía saludablemente y moría vitalmente, sabedor de lo malo que era y desconocedor de lo bueno que poco después iba a ser. Me retiré, pues, al huerto, y Alipio, paso tras paso. Porque no era menos mi soledad estando él presente. ¿Y cuándo me iba a abandonar estando yo así? Nos sentamos lo más lejos que pudimos de la casa. Yo bramaba en el espíritu, indignándome con turbulentísima indignación, porque no entraba en tu agrado y tu alianza, Dios mío, adonde todos mis huesos clamaban que había que entrar, y lo ensalzaban hasta el cielo con alabanzas; y allí no se iba en naves, ni en cuadrigas, ni a pie, ni tanto como yo había andado de la casa al lugar donde estábamos sentados. Porque no solo ir, sino también llegar allí no era otra cosa que querer ir, pero querer fuerte y enteramente, no revolver y zarandear de acá para allá una voluntad medio herida, luchando con una parte que se levanta y otra que cae.✦
«Arrebatan el cielo»: cf. Mt 11,12. «Todos mis huesos clamaban»: Sal 34,10. «Tu alianza»: cf. Ez 16,8.
Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis aestibus, quae aliquando uolunt homines et non ualent, si aut ipsa membra non habeant aut ea uel conligata uinculis uel resoluta languore uel quoquo modo impedita sint. si uulsi capillum, si percussi frontem, si consertis digitis amplexatus sum genu, quia uolui, feci. potui autem uelle et non facere, si mobilitas membrorum non obsequeretur. tam multa ergo feci, ubi non hoc erat uelle quod posse: et non faciebam, quod et inconparabili affectu amplius mihi placebat et mox, ut uellem, possem, quia mox, ut uellem, utique uellem. ibi enim facultas ea, quae uoluntas, et ipsum uelle iam facere erat; et tamen non fiebat, faciliusque obtemperabat corpus tenuissimae uoluntati animae, ut ad nutum membra mouerentur, quam ipsa sibi anima ad uoluntatem suam magnam in sola uoluntate perficiendam.
En fin, en aquellos mismos ardores de la vacilación hacía con el cuerpo muchas cosas que a veces los hombres quieren hacer y no pueden, si o no tienen los miembros mismos, o estos están atados con ligaduras, o paralizados por la debilidad, o impedidos de algún otro modo. Si me arranqué los cabellos, si me golpeé la frente, si, entrelazados los dedos, me abracé la rodilla, lo hice porque quise. Pero habría podido querer y no hacerlo, si la movilidad de los miembros no hubiera obedecido. Tantas cosas hice, pues, donde no era lo mismo querer que poder; y no hacía lo que me agradaba con un afecto incomparablemente mayor, y que habría podido en cuanto quisiera, porque en cuanto quisiera, ciertamente lo querría. Porque allí la facultad es lo mismo que la voluntad, y el querer mismo era ya hacer; y, sin embargo, no se hacía, y más fácilmente obedecía el cuerpo a la más tenue voluntad del alma, moviendo los miembros a una señal, que el alma a sí misma para realizar su gran voluntad en la sola voluntad.
Vnde hoc monstrum? et quare istuc? luceat misericordia tua, et interrogem, si forte mihi respondere possint latebrae poenarum hominum et tenebrosissimae contritiones filiorum Adam. unde hoc monstrum? et quare istuc? imperat animus corpori, et paretur statim: imperat animus sibi, et resistitur. imperat animus, ut moueatur manus, et tanta est facilitas, ut uix a seruitio discernatur imperium: et animus animus est, manus autem corpus est. imperat animus, ut uelit animus, nec alter est nec facit tamen. unde hoc monstrum? et quare istuc? imperat, inquam, ut uelit, qui non imperaret, nisi uellet, et non facit quod imperat. sed non ex toto uult: non ergo ex toto imperat. nam in tantum imperat, in quantum uult, et in tantum non fit quod imperat, in quantum non uult, quoniam uoluntas imperat, ut sit uoluntas, nec alia, sed ipsa. non itaque plena imperat; ideo non est quod imperat. nam si plena esset, nec imperaret ut esset, quia iam esset. non igitur monstrum partim uelle, partim nolle, sed aegritudo animi est, quia non totus assurgit ueritate subleuatus, consuetudine praegrauatus. et ideo sunt duae uoluntates, quia una earum tota non est et hoc adest alteri, quod deest alteri.
¿De dónde este prodigio? ¿Y por qué esto? Que brille tu misericordia, y pregunte, por si acaso pueden responderme los escondrijos de las penas de los hombres y las tenebrosísimas contriciones de los hijos de Adán. ¿De dónde este prodigio? ¿Y por qué esto? Manda el alma al cuerpo, y se le obedece al instante; se manda el alma a sí misma, y se le resiste. Manda el alma que se mueva la mano, y hay tanta facilidad que apenas se distingue el mandato de la ejecución; y el alma es alma, y la mano es cuerpo. Manda el alma que quiera el alma, y no es otra, y sin embargo no lo hace. ¿De dónde este prodigio? ¿Y por qué esto? Manda, digo, que quiera, y no mandaría si no quisiera, y no hace lo que manda. Pero no quiere del todo; luego no manda del todo. Porque manda en tanto en cuanto quiere, y en tanto no se hace lo que manda en cuanto no quiere, ya que la voluntad manda que haya voluntad, no otra, sino ella misma. No manda, pues, plena; por eso no se hace lo que manda. Porque si fuera plena, ni siquiera mandaría que existiera, porque ya existiría. No es, pues, prodigio querer en parte y en parte no querer, sino una enfermedad del alma, que no se levanta entera, sostenida por la verdad, porque está agravada por la costumbre. Y por eso hay dos voluntades, porque una de ellas no es entera, y lo que a una le falta lo tiene la otra.✦
Monstrum: cosa prodigiosa, contraria a lo natural.
Pereant a facie tua, deus, sicuti pereunt, uaniloqui et mentis seductores, qui cum duas uoluntates in deliberando animaduerterint, duas naturas duarum mentium esse asseuerant, unam bonam, alteram malam. ipsi uere mali sunt, cum ista mala sentiunt, et idem ipsi boni erunt, si uera senserint uerisque consenserint, ut dicat eis apostolus tuus: fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino. illi enim dum uolunt esse lux non in domino, sed in se ipsis, putando animae naturam hoc esse, quod deus est, ita facti sunt densiores tenebrae, quoniam longius a te recesserunt horrenda arrogantia, a te, uero lumine inluminante omnem hominem uenientem in hunc mundum. adtendite, quid dicatis, et erubescite et accedite ad eum et inluminamini, et uultus uestri non erubescent. ego cum deliberabam, ut seruirem domino deo meo, sicut diu disposueram, ego eram, qui uolebam, ego, qui nolebam; ego eram. nec plene uolebam nec plene nolebam. ideo mecum contendebam et dissipabar a me ipso, et ipsa dissipatio me inuito quidem fiebat, nec tamen ostendebat naturam mentis alienae, sed poenam meae. et ideo non iam ego operabar illam, sed quod habitat in me peccatum de supplicio liberioris peccati, quia eram filius Adam.
Perezcan ante tu rostro, Dios, como perecen, los vanos habladores y seductores de la mente que, al advertir dos voluntades en la deliberación, afirman que hay dos naturalezas de dos mentes, una buena y otra mala. Ellos son verdaderamente malos cuando piensan estas cosas malas, y ellos mismos serán buenos si piensan las verdaderas y consienten a las verdaderas, para que les diga tu apóstol: «Fueron en otro tiempo tinieblas, pero ahora son luz en el Señor». Porque ellos, queriendo ser luz no en el Señor sino en sí mismos, pensando que la naturaleza del alma es lo mismo que Dios, se han hecho tinieblas más densas, porque se apartaron más lejos de ti con horrenda arrogancia, de ti, luz verdadera que ilumina a todo hombre que viene a este mundo. Miren lo que dicen, y avergüéncense, y acérquense a él y serán iluminados, y sus rostros no se avergonzarán. Yo, cuando deliberaba sobre servir ya al Señor, mi Dios, como hacía tiempo había dispuesto, era yo quien quería, yo quien no quería: era yo. Ni quería plenamente ni plenamente no quería. Por eso luchaba conmigo y me disipaba a mí mismo, y esa misma disipación se hacía ciertamente contra mi voluntad, y, sin embargo, no mostraba la naturaleza de una mente ajena, sino la pena de la mía. Y por eso ya no era yo quien la obraba, sino el pecado que habita en mí, por castigo de un pecado más libre, porque era hijo de Adán.✦
Sal 67,3; Tt 1,10; Ef 5,8; Jn 1,9; Sal 33,6; Rm 7,17.
El «pecado más libre» es el de Adán, cometido con voluntad plenamente libre, cuyo castigo heredan sus descendientes.
Nam si tot sunt contrariae naturae, quot uoluntates sibi resistunt, non iam duae, sed plures erunt. si deliberet quisquam, utrum ad conuenticulum eorum pergat an ad theatrum, clamant isti: "ecce duae naturae, una bona hac ducit, altera mala illac redducit. nam unde ista cunctatio sibimet aduersantium uoluntatum?" ego autem dico ambas malas, et quae ad illos ducit et quae ad theatrum redducit. sed non credunt nisi bonam esse, qua itur ad eos. quid? si ergo quisquam noster deliberet et secum altercantibus duabus uoluntatibus fluctuet, utrum ad theatrum pergat an ad ecclesiam nostram, nonne et isti quid respondeant fluctuabunt? aut enim fatebuntur, quod nolunt, bona uoluntate pergi in ecclesiam nostram, sicut in eam pergunt qui sacramentis eius imbuti sunt atque detinentur, aut duas malas naturas et duas malas mentes in uno homine confligere putabunt, et non erit uerum quod solent dicere, unam bonam, alteram malam, aut conuertentur ad uerum et non negabunt, cum quisque deliberat, animam unam diuersis uoluntatibus aestuare.
Porque si hay tantas naturalezas contrarias cuantas voluntades se resisten entre sí, ya no serán dos, sino muchas. Si alguien delibera si irá a su conventículo o al teatro, gritan estos: «He aquí dos naturalezas: una buena, que lleva hacia acá; otra mala, que lleva de vuelta hacia allá. Porque ¿de dónde, si no, esta vacilación de voluntades que se oponen entre sí?». Yo, en cambio, digo que ambas son malas, la que lleva a ellos y la que lleva de vuelta al teatro. Pero ellos no creen que sea buena sino la que va hacia ellos. ¿Y qué? Si alguno de los nuestros delibera, y fluctúa entre dos voluntades que disputan en él, si irá al teatro o a nuestra iglesia, ¿no fluctuarán también estos sobre qué responder? Porque o confesarán, lo que no quieren, que con voluntad buena se va a nuestra iglesia, como van a ella los que están imbuidos de sus sacramentos y retenidos en ella; o pensarán que en un solo hombre luchan dos naturalezas malas y dos mentes malas, y no será verdad lo que suelen decir, que una es buena y otra mala; o se convertirán a la verdad, y no negarán que, cuando alguien delibera, una sola alma se agita entre diversas voluntades.✦
Los maniqueos tenían sus propias reuniones («conventículo») para oyentes y elegidos.
Iam ergo non dicant, cum duas uoluntates in homine uno aduersari sibi sentiunt, duas contrarias mentes de duabus contrariis substantiis et de duobus contrariis principiis contendere, unam bonam, alteram malam. nam tu, deus uerax, inprobas eos et redarguis atque conuincis eos, sicut in utraque mala uoluntate, cum quisque deliberat, utrum hominem ueneno interimat an ferro, utrum fundum alienum illum an illum inuadat, quando utrumque non potest, utrum emat uoluptatem luxuria an pecuniam seruet auaritia, utrum ad circum pergat an ad theatrum, si uno die utrumque exhibeatur; addo etiam tertium, an ad furtum de domo aliena, si subest occasio; addo et quartum, an ad conmittendum adulterium, si et inde simul facultas aperitur, si omnia concurrant in unum articulum temporis pariterque cupiuntur omnia, quae simul agi nequeunt: discerpunt enim animum sibimet aduersantibus quattuor uoluntatibus uel etiam pluribus in tanta copia rerum, quae appetuntur, nec tamen tantam multitudinem diuersarum substantiarum solent dicere. ita et in bonis uoluntatibus. nam quaero ab eis, utrum bonum sit delectari lectione apostoli et utrum bonum sit delectari psalmo sobrio et utram bonum sit euangelium disserere. respondebunt ad singula: "bonum." quid? si ergo pariter delectent omnia simulque uno tempore, nonne diuersae uoluntates distendunt cor hominis, dum deliberatur, quid potissimum arripiamus? et omnes bonae sunt et certant secum, donec eligatur unum, quo feriatur tota uoluntas una, quae in plures diuidebatur. ita etiam, cum aeternitas delectat superius et temporalis boni uoluptas retentat inferius, eadem anima est non tota uoluntate illud aut hoc uolens et ideo discerpitur graui molestia, dum illud ueritate praeponit, hoc familiaritate non ponit.
Que no digan ya, pues, cuando sienten que dos voluntades se oponen entre sí en un mismo hombre, que contienden dos mentes contrarias, de dos sustancias contrarias y de dos principios contrarios, una buena y otra mala. Porque tú, Dios veraz, los repruebas, los refutas y los convences; como en el caso de dos voluntades malas, cuando alguien delibera si matará a un hombre con veneno o con hierro; si invadirá este campo ajeno o aquel, cuando no puede ambos; si comprará placer con lujuria o guardará el dinero por avaricia; si irá al circo o al teatro, si en un mismo día se dan ambos espectáculos; añado también un tercero, si [irá] a robar en casa ajena, si se presenta la ocasión; y añado un cuarto, si [irá] a cometer adulterio, si a la vez se le abre también esa posibilidad; si todas concurren en un mismo instante de tiempo y se desean por igual todas, que no pueden hacerse a la vez: desgarran el alma cuatro voluntades opuestas entre sí, o aun más, en tan gran abundancia de cosas que se apetecen; y, sin embargo, no suelen hablar de tan gran multitud de sustancias diversas. Así también en las voluntades buenas. Porque les pregunto si es bueno deleitarse con la lectura del Apóstol, y si es bueno deleitarse con un salmo sobrio, y si es bueno explicar el Evangelio. Responderán a cada cosa: «Es bueno». ¿Y qué? Si todas deleitan por igual y en un mismo tiempo, ¿no distienden el corazón del hombre diversas voluntades mientras se delibera qué tomaremos con preferencia? Y todas son buenas, y luchan entre sí hasta que se elige una, a la que se lance toda la voluntad, una, que estaba dividida en muchas. Así también, cuando la eternidad deleita arriba y el placer de un bien temporal retiene abajo, es la misma alma la que no quiere esto o aquello con voluntad entera, y por eso es desgarrada con grave molestia, mientras antepone aquello por la verdad y no deja esto por la costumbre.
Sic aegrotabam et excruciabar accusans memet ipsum solito acerbius nimis ac uoluens et uersans me in uinculo meo, donec abrumperetur totum, quo iam exiguo tenebar. sed tenebar tamen. et instabas tamen in occultis meis, domine, seuera misericordia flagella ingeminans timoris et pudoris, ne rursus cessarem et non abrumperetur id ipsum exiguum et tenue, quod remanserat, et reualesceret iterum et me robustius alligaret. dicebam enim apud me intus: "ecce modo fiat, modo fiat," et cum uerbo iam ibam in placitum. iam paene faciebam et non faciebam nec relabebar tamen in pristina, sed de proximo stabam et respirabam. et item conabar et paulo minus ibi eram et paulo minus, iam iamque adtingebam et tenebam: et non ibi eram nec adtingebam nec tenebam, haesitans mori morti et uitae uiuere, plusque in me ualebat inolitum, quam melius insolitum, punctumque ipsum temporis, quo aliud futurus eram, quanto propius admouebatur, tanto ampliorem incutiebat horrorem; sed non recutiebat retro nec auertebat, sed suspendebat.
Así estaba enfermo y atormentado, acusándome a mí mismo con mucha más dureza que de costumbre, revolviéndome y retorciéndome en mi cadena, hasta que se rompiera del todo aquello poco que ya me retenía. Pero me retenía. Y tú me apremiabas en mi interior, Señor, con severa misericordia, redoblando los azotes del temor y la vergüenza, para que no cesara de nuevo y no se rompiera aquello mismo, exiguo y tenue, que había quedado, y recobrara fuerzas otra vez y me atara más robustamente. Porque me decía dentro de mí: «Vamos, que sea ahora, que sea ahora», y con la palabra ya iba hacia lo acordado. Ya casi lo hacía, y no lo hacía; y, sin embargo, no recaía en lo de antes, sino que me detenía cerca y tomaba aliento. Y de nuevo lo intentaba, y estaba un poco menos [lejos], y un poco menos, y ya casi lo tocaba y lo tenía; y no estaba allí, ni lo tocaba, ni lo tenía, dudando de morir a la muerte y vivir a la vida; y podía más en mí lo peor arraigado que lo mejor desacostumbrado; y aquel mismo instante de tiempo en que iba a ser otro, cuanto más se acercaba, tanto mayor horror me infundía; pero no me hacía retroceder ni me apartaba, sino que me dejaba en suspenso.
Retinebant nugae nugarum et uanitates uanitantium, antiquae amicae meae, et succutiebant uestem meam carneam et submurmurabant: "dimittisne nos?" et "a momento isto non erimus tecum ultra in aeternum" et "a momento isto non tibi licebit hoc et illud ultra in aeternum". et quae suggerebant in eo, quod dixi "hoc et illud," quae suggerebant, deus meus? auertat ab anima serui tui misericordia tua! quas sordes suggerebant, quae dedecora! et audiebam eas iam longe minus quam dimidius, non tamquam libere contradicentes eundo in obuiam, sed uelut a dorso mussitantes et discedentem quasi furtim uellicantes, ut respicerem. retardabant tamen cunctantem me abripere atque excutere ab eis et transilire quo uocabar, cum diceret mihi consuetudo uiolenta: "putas sine istis poteris?"
Me retenían las bagatelas de las bagatelas y las vanidades de los vanidosos, antiguas amigas mías, y sacudían mi vestido de carne y murmuraban por lo bajo: «¿Nos dejas?», y «desde este momento ya no estaremos contigo nunca jamás», y «desde este momento ya no te será lícito esto y aquello nunca jamás». Y lo que me sugerían en eso que he dicho, «esto y aquello», lo que me sugerían, Dios mío, ¡apártelo tu misericordia del alma de tu siervo! ¡Qué suciedades me sugerían, qué indecencias! Y ya las oía mucho menos que a medias, no como si me contradijeran abiertamente saliéndome al encuentro, sino como murmurando a mis espaldas y tirándome a hurtadillas cuando me alejaba, para que volviera la vista. Me retardaban, sin embargo, mientras dudaba en arrancarme y sacudirme de ellas y saltar adonde era llamado, diciéndome la costumbre violenta: «¿Piensas que podrás [vivir] sin estas?».✦
«Vanidades de los vanidosos»: cf. Qo 1,2.
Sed iam tepidissime hoc dicebat. aperiebatur enim ab ea parte, qua intenderam faciem et quo transire trepidabam, casta dignitas continentiae, serena et non dissolute hilaris, honeste blandiens, ut uenirem neque dubitarem, et extendens ad me suscipiendum et amplectendum pias manus plenas gregibus bonorum exemplorum. ibi tot pueri et puellae, ibi iuuentus multa et omnis aetas et graues uiduae et uirgines anus, et in omnibus ipsa continentia nequaquam sterilis, sed fecunda mater filiorum, gaudiorum de marito te, domine. et inridebat me inrisione hortatoria, quasi diceret: "tu non poteris quod isti, quod istae? an uero isti et istae in se ipsis possunt ac non in domino deo suo? dominus deus eorum me dedit eis. quid in te stas et non in te stas? proice te in eum, noli metuere; non se subtrahet, ut cadas: proice te securus, excipiet et sanabit te." et erubescebam nimis, quia illarum nugarum murmura adhuc audiebam, et cunctabundus pendebam. et rursus illa, quasi diceret: "obsurdesce aduersus inmunda illa membra tua, ut mortificentur. narrant tibi delectationes, sed non sicut lex domini dei tui." ista controuersia in corde meo non nisi de me ipso aduersus me ipsum. at Alypius affixus lateri meo inusitati motus mei exitum tacitus opperiebatur.
Pero ya lo decía muy tibiamente. Porque se descubría por aquella parte hacia donde había dirigido el rostro y adonde temía pasar, la casta dignidad de la continencia, serena y alegre sin disolución, halagándome honestamente para que fuera y no dudara, y extendiendo para recibirme y abrazarme sus manos piadosas, llenas de rebaños de buenos ejemplos. Allí tantos niños y niñas, allí mucha juventud y toda edad, y viudas venerables y vírgenes ancianas; y en todos ellos la continencia misma, en modo alguno estéril, sino madre fecunda de hijos, de gozos [nacidos] de ti, su esposo, Señor. Y se burlaba de mí con burla exhortadora, como diciendo: «¿Tú no podrás lo que estos y estas? ¿O es que estos y estas lo pueden por sí mismos y no en el Señor, su Dios? El Señor, su Dios, me dio a ellos. ¿Por qué te apoyas en ti, y así no te sostienes? Arrójate en él, no temas; no se retirará para que caigas: arrójate seguro, te recibirá y te sanará». Y me avergonzaba sobremanera, porque todavía oía los murmullos de aquellas bagatelas, y quedaba suspenso, vacilando. Y de nuevo ella, como diciendo: «Hazte sordo contra esos miembros tuyos impuros que están sobre la tierra, para que sean mortificados. Te cuentan deleites, pero no como la ley del Señor, tu Dios». Esta controversia en mi corazón no era sino de mí mismo contra mí mismo. Y Alipio, pegado a mi costado, esperaba en silencio el desenlace de mi insólita agitación.✦
Sal 112,9 («madre gozosa de hijos»); Col 3,5; Sal 118,85.
Vbi uero a fundo arcano alta consideratio traxit et congessit totam miseriam meam in conspectu cordis mei, oborta est procella ingens ferens ingentem imbrem lacrimarum. et ut totum effunderem cum uocibus suis, surrexi ab Alypio — solitudo mihi ad negotium flendi aptior suggerebatur — et secessi remotius, quam ut posset mihi onerosa esse etiam eius praesentia. sic tunc eram, et ille sensit: nescio quid enim, puto, dixeram, in quo apparebat sonus uocis meae iam fletu grauidus, et sic surrexeram. mansit ergo ille ubi sedebamus nimie stupens. ego sub quadam fici arbore straui me nescio quomodo et dimisi habenas lacrimis, et proruperunt flumina oculorum meorum, acceptabile sacrificium tuum, et non quidem his uerbis, sed in hac sententia multa dixi tibi: et tu, domine, usquequo? usquequo, domine, irasceris in finem? ne memor fueris iniquitatum nostrarum antiquarum. sentiebam enim eis me teneri. iactabam uoces miserabiles: "quamdiu, quamdiu cras et cras? quare non modo? quare non hac hora finis turpitudinis meae?"
Y cuando una profunda consideración sacó del fondo secreto y amontonó toda mi miseria ante la vista de mi corazón, se levantó una tempestad enorme que traía una enorme lluvia de lágrimas. Y para derramarla toda con sus voces, me levanté de junto a Alipio —la soledad se me sugería más apta para el oficio de llorar— y me retiré más lejos, para que ni siquiera su presencia pudiera serme gravosa. Así estaba yo entonces, y él lo notó: algo había dicho, creo, en lo que se notaba el sonido de mi voz ya cargado de llanto, y así me había levantado. Se quedó, pues, él donde estábamos sentados, sumamente atónito. Yo me tendí no sé cómo bajo una higuera, y solté las riendas a las lágrimas, y brotaron los ríos de mis ojos, sacrificio aceptable para ti; y no ciertamente con estas palabras, pero sí con este sentido, te dije muchas cosas: «Y tú, Señor, ¿hasta cuándo? ¿Hasta cuándo, Señor, estarás airado para siempre? No te acuerdes de nuestras antiguas iniquidades». Porque sentía que ellas me retenían. Lanzaba voces lastimeras: «¿Hasta cuándo, hasta cuándo, mañana y mañana? ¿Por qué no ahora? ¿Por qué no en esta hora el fin de mi torpeza?».✦
Sal 50,19; Sal 6,4; Sal 78,5.8.
La higuera recuerda quizá la de Natanael (Jn 1,48).
Dicebam haec et flebam amarissima contritione cordis mei. et ecce audio uocem de diuina domo cum cantu dicentis et crebro repetentis quasi pueri an puellae, nescio: "tolle lege, tolle lege". statimque mutato uultu intentissimus cogitare coepi, utrumnam solerent pueri in aliquo genere ludendi cantitare tale aliquid, nec occurrebat omnino audisse me uspiam repressoque impetu lacrimarum surrexi nihil aliud interpretans diuinitus mihi iuberi, nisi ut aperirem codicem et legerem quod primum caput inuenissem. audieram enim de Antonio, quod ex euangelica lectione, cui forte superuenerat, admonitus fuerit, tamquam sibi diceretur quod legebatur: uade, uende omnia, quae habes, da pauperibus et habebis thesaurum in caelis; et ueni, sequere me, et tali oraculo confestim ad te esse conuersum. itaque concitus redii in eum locum, ubi sedebat Alypius: ibi enim posueram codicem apostoli, cum inde surrexeram. arripui, aperui et legi in silentio capitulum, quo primum coniecti sunt oculi mei: non in comisationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et inpudicitiis, non in contentione et aemulatione, sed induite dominum Iesum Christum et carnis prouidentiam ne feceritis in concupiscentiis. nec ultra uolui legere nec opus erat. statim quippe cum fine huiusce sententiae quasi luce securitatis infusa cordi meo omnes dubitationis tenebrae diffugerunt.
Decía esto y lloraba con amarguísima contrición de mi corazón. Y he aquí que oigo una voz desde la casa divina, de alguien que decía cantando y repetía a menudo, no sé si de niño o de niña: «Toma, lee; toma, lee». Y al instante, cambiado el semblante, me puse a pensar con suma atención si acaso los niños solían canturrear algo semejante en algún tipo de juego, y no me venía en absoluto a la memoria haberlo oído en ninguna parte; y, reprimido el ímpetu de las lágrimas, me levanté, no interpretando otra cosa sino que se me mandaba por voluntad divina abrir el códice y leer el primer capítulo que encontrara. Porque había oído de Antonio que, por una lectura del Evangelio a la que por casualidad había llegado, fue amonestado como si se le dijera a él lo que se leía: «Ve, vende todo lo que tienes, dalo a los pobres y tendrás un tesoro en los cielos; y ven, sígueme», y que con tal oráculo se convirtió al instante a ti. Así que, agitado, volví al lugar donde estaba sentado Alipio, pues allí había dejado el códice del Apóstol cuando me levanté de allí. Lo tomé, lo abrí y leí en silencio el primer capítulo en que cayeron mis ojos: «No en comilonas y borracheras, no en lechos y deshonestidades, no en contiendas y envidias, sino revístanse del Señor Jesucristo, y no se preocupen de la carne para [satisfacer sus] concupiscencias». No quise leer más, ni era necesario. Porque al instante, con el fin de esta frase, como si se infundiera en mi corazón una luz de seguridad, se disiparon todas las tinieblas de la duda.✦
«Desde la casa divina»: así lee Knöll (diuina domo); muchos manuscritos y editores leen uicina domo, «desde la casa vecina».
Mt 19,21 (texto leído por Antonio); Rm 13,13-14 (texto leído por Agustín).
Tum interiecto aut digito aut nescio quo alio signo codicem clausi et tranquillo iam uultu indicaui Alypio. at ille quid in se ageretur — quod ego nesciebam — sic indicauit. petit uidere quid legissem: ostendi, et adtendit etiam ultra quam ego legeram. et ignorabam quid sequeretur. sequebatur autem: infirmum uero in fide recipite. quod ille ad se rettulit mihique aperuit. sed tali admonitione firmatus est placitoque ac proposito bono et congruentissimo suis moribus, quibus a me in melius iam olim ualde longeque distabat, sine ulla turbulenta cunctatione coniunctus est. inde ad matrem ingredimur, indicamus: gaudet. narramus quemadmodum gestum sit: exultat et triumphat et benedicebat tibi, qui potens est ultra quam petimus aut intellegimus facere, quia tanto amplius sibi a te concessum de me uidebat, quam petere solebat miserabilibus flebilibusque gemitibus. conuertisti enim me ad te, ut nec uxorem quaererem nec aliquam spem saeculi huius stans in ea regula fidei, in qua me ante tot annos ei reuelaueras, et conuertisti luctum eius in gaudium multo uberius, quam uoluerat, et multo carius atque castius, quam de nepotibus carnis meae requirebat.
Entonces, poniendo el dedo o no sé qué otra señal, cerré el códice, y ya con rostro tranquilo se lo indiqué a Alipio. Y él me indicó así lo que pasaba en él, que yo no sabía: pidió ver lo que había leído; se lo mostré, y se fijó también más allá de lo que yo había leído. Y yo ignoraba lo que seguía. Seguía esto: «Acojan al débil en la fe». Él se lo aplicó a sí mismo y me lo declaró. Y fortalecido con tal amonestación, se unió sin ninguna turbulenta vacilación a la decisión y al buen propósito, muy conforme a sus costumbres, en las que ya desde hacía tiempo se diferenciaba de mí, con mucho y para mejor. De allí entramos a ver a mi madre, se lo decimos: se alegra. Le contamos cómo ha sucedido: exulta y triunfa, y te bendecía a ti, que eres poderoso para hacer más de lo que pedimos o entendemos, porque veía que se le había concedido por ti, respecto de mí, mucho más de lo que solía pedir con gemidos lastimeros y llorosos. Porque me convertiste a ti, de modo que no buscaba ya esposa ni esperanza alguna de este siglo, firme en aquella regla de la fe en que tantos años antes me habías mostrado a ella; y convertiste su llanto en gozo mucho más abundante de lo que había querido, y mucho más querido y casto que el que buscaba en nietos de mi carne.✦
Rm 14,1; Ef 3,20. Mónica, madre de Agustín, lo había seguido a Milán.
«Regla de la fe en que… me habías mostrado a ella»: alude al sueño de Mónica en que se vio junto a su hijo sobre una regla de madera (Conf. III.11.19).
Fuente del texto original: Texto latino: edición de Pius Knöll, CSEL 33 (Viena, 1896; dominio público), transcripción digital de Open Greek and Latin (csel-dev), CC BY-SA 4.0. La columna latina se distribuye con esa misma licencia.