Saltar al contenido
OriGen Biblioteca de Conciencia Activa
‹ San Agustín: Confesiones
Cristianismo · San Agustín: Confesiones

Libro IX

Liber nonus

1.1

O domine, ego seruus tuus, ego seruus tuus et filius ancillae tuae. disrupisti uincula mea; tibi sacrificabo hostiam laudis. laudet te cor meum et lingua mea, et omnia ossa mea dicent: domine, quis similis tibi? dicant, et responde mihi et dic animae meae: salus tua ego sum. quis ego et qualis ego? quid non mali aut facta mea aut, si non facta, dicta mea aut, si non dicta, uoluntas mea fuit? tu autem, domine, bonus et misericors et dextera tua respiciens profunditatem mortis meae et a fundo cordis mei exhauriens abyssum corruptionis. et hoc erat totum nolle quod uolebam, et uelle quod uolebas. sed ubi erat tam annoso tempore et de quo imo altoque secreto euocatum est in momento liberum arbitrium meum, quo subderem ceruicem leni iugo tuo et umeros leni sarcinae tuae, Christe Iesu, adiutor meus et redemptor meus? quam suaue mihi subito factum est carere suauitatibus nugarum, et quas amittere metus fuerat, iam dimittere gaudium erat. eiciebas enim eas a me, uera tu et summa suauitas, eiciebas et intrabas pro eis omni uoluptate dulcior, sed non carni et sanguini, omni luce clarior, sed omni secreto interior, omni honore sublimior, sed non sublimibus in se. iam liber erat animus meus a curis mordacibus ambiendi et adquirendi et uolutandi atque scalpendi scabiem libidinum, et garriebam tibi, claritati meae et diuitiis et saluti meae, domino deo meo.

¡Oh Señor, yo soy tu siervo; yo soy tu siervo e hijo de tu esclava! Rompiste mis cadenas; te ofreceré un sacrificio de alabanza. Que te alaben mi corazón y mi lengua, y todos mis huesos digan: «Señor, ¿quién como tú?». Que lo digan, y respóndeme tú, y di a mi alma: «Yo soy tu salvación». ¿Quién soy yo, y cómo soy yo? ¿Qué mal no ha habido en mis hechos, o, si no en los hechos, en mis palabras, o, si no en las palabras, en mi voluntad? Pero tú, Señor, eres bueno y misericordioso, y tu diestra miró la profundidad de mi muerte y vació desde el fondo de mi corazón el abismo de la corrupción. Y esto era todo: no querer lo que yo quería y querer lo que tú querías. Pero ¿dónde estaba durante tantos años, y de qué hondo y profundo escondrijo fue llamado en un momento mi libre albedrío, para someter mi cuello a tu yugo suave y mis hombros a tu carga ligera, Cristo Jesús, ayudador mío y redentor mío? ¡Qué suave se me hizo de repente carecer de las suavidades de las bagatelas! Y lo que había temido perder, ya era un gozo dejarlo. Porque tú las echabas de mí, tú, verdadera y suma suavidad; las echabas y entrabas en su lugar, más dulce que todo deleite, pero no para la carne y la sangre; más claro que toda luz, pero más interior que todo secreto; más sublime que todo honor, pero no para los que son sublimes en sí mismos. Ya estaba libre mi alma de los cuidados mordaces de ambicionar, de adquirir, de revolcarse y de rascarse la sarna de las pasiones; y charlaba contigo, mi claridad, mi riqueza y mi salvación, Señor Dios mío.✦

2.2

Et placuit mihi in conspectu tuo non tumultuose abripere, sed leniter subtrahere ministerium linguae meae nundinis loquacitatis, ne ulterius pueri meditantes non legem tuam, non pacem tuam, sed insanias mendaces et bella forensia mercarentur ex ore meo arma furori suo. et opportune iam paucissimi dies supererant ad uindemiales ferias, et statui tolerare illos, ut sollemniter abscederem et redemtus a te iam non redirem uenalis. consilium ergo nostrum erat coram te, coram hominibus autem nisi nostris non erat. et conuenerat inter nos, ne passim cuiquam effunderetur, quamquam tu nobis in conualle plorationis ascendentibus et cantantibus canticum graduum dederas sagittas acutas et carbones uastatores aduersus linguam subdolam uelut consulendo contradicentem et, sicut cibum assolet, amando consumentem.

Y me pareció bien ante tus ojos no arrancar con estrépito, sino retirar suavemente el servicio de mi lengua de los mercados de la charlatanería, para que los muchachos, que no meditaban tu ley ni tu paz, sino mentiras insensatas y guerras forenses, no compraran más de mi boca armas para su furor. Y oportunamente faltaban ya muy pocos días para las vacaciones de la vendimia, y decidí soportarlos para retirarme en la forma acostumbrada y, redimido por ti, no volver ya a ponerme en venta. Nuestro propósito, pues, estaba ante ti, pero ante los hombres no estaba, sino ante los nuestros. Y habíamos convenido entre nosotros que no se divulgara a cualquiera; aunque a nosotros, que subíamos del valle del llanto y cantábamos el cántico de las subidas, nos habías dado flechas agudas y carbones devastadores contra la lengua dolosa, que contradice como aconsejando y, como suele hacer con el alimento, consume amando.✦

2.3

Sagittaueras tu cor nostrum caritate tua, et gestabamus uerba tua transfixa uisceribus et exempla seruorum tuorum, quos de nigris lucidos et de mortuis uiuos feceras, congesta in sinum cogitationis nostrae urebant et absumebant grauem torporem, ne in ima uergeremus, et accendebant nos ualide, ut omnis ex lingua subdola contradictionis flatus inflammare nos acrius posset, non extinguere. uerum tamen quia propter nomen tuum, quod sanctificasti per terras, etiam laudatores utique haberet uotum et propositum nostrum, iactantiae simile uidebatur non opperiri tam proximum feriarum tempus, sed de publica professione atque ante oculos omnium sita ante discedere, ut conuersa in factum meum ora cunctorum intuentium, quam uicinum uindemialium diem praeuenire uoluerim, multa dicerent, quod quasi appetissem magnus uideri. et quo mihi erat istuc, ut putaretur et disputaretur de animo meo et blasphemaretur bonum nostrum?

Habías asaeteado tú nuestro corazón con tu caridad, y llevábamos tus palabras clavadas en las entrañas; y los ejemplos de tus siervos, a quienes de negros habías hecho luminosos y de muertos vivos, amontonados en el seno de nuestro pensamiento, quemaban y consumían el pesado sopor, para que no nos inclináramos a lo bajo, y nos encendían con fuerza, de modo que todo soplo de contradicción de la lengua dolosa pudiera inflamarnos más, no apagarnos. Sin embargo, como por tu nombre, que santificaste por toda la tierra, nuestro voto y propósito tendría también, ciertamente, quienes lo alabaran, parecía cosa semejante a la jactancia no esperar el tiempo tan próximo de las vacaciones, sino dejar antes una profesión pública y puesta a la vista de todos; de modo que, vueltas hacia mi acción las bocas de todos los que miraban cómo había querido adelantarme al día tan vecino de la vendimia, dirían muchas cosas, como que yo había pretendido parecer grande. ¿Y para qué me servía esto, que se pensara y se discutiera sobre mi intención y se blasfemara de nuestro bien?✦

2.4

Quin etiam quod ipsa aestate litterario labori nimio pulmo meus cedere coeperat et difficulter trahere suspiria doloribusque pectoris testari se saucium uocemque clariorem productioremue recusare, primo perturbauerat me, quia magisterii illius sarcinam paene iam necessitate ponere cogebat aut, si curari et conualescere potuissem, certe intermittere. sed ubi plena uoluntas uacandi et uidendi, quoniam tu es dominus, oborta mihi est atque firmata — nosti, deus meus — etiam gaudere coepi, quod haec quoque suberat non mendax excusatio, quae offensionem hominum temperaret, qui propter liberos suos me liberum esse numquam uolebant. plenus igitur tali gaudio tolerabam illud interuallum temporis, donec decurreret — nescio utrum uel uiginti dies erant — sed tamen fortiter tolerabantur, quia recesserat cupiditas, quae mecum solebat ferre graue negotium, et ego premendus remanseram, nisi patientia succederet. peccasse me in hoc quisquam seruorum tuorum, fratrum meorum, dixerit, quod iam pleno corde militia tua passus me fuerim uel una hora sedere in cathedra mendacii. at ego non contendo. sed tu, domine misericordissime, nonne et hoc peccatum cum ceteris horrendis et funereis in aqua sancta ignouisti et remisisti mihi?

Más aún: aquel mismo verano mi pulmón había empezado a ceder por el excesivo trabajo literario, a respirar con dificultad, a mostrar con dolores de pecho que estaba herido y a rehusar una voz más clara o más prolongada; al principio esto me había turbado, porque me obligaba casi por necesidad a deponer la carga de aquel magisterio o, si podía curarme y convalecer, ciertamente a interrumpirla. Pero cuando nació en mí y se afirmó la plena voluntad de estar libre y ver que tú eres el Señor —tú lo sabes, Dios mío—, empecé incluso a alegrarme de tener también esta excusa no mentirosa, que templara el disgusto de los hombres, que por causa de sus hijos no querían nunca que yo fuera libre. Lleno, pues, de tal gozo, soportaba aquel intervalo de tiempo hasta que transcurriera —no sé si eran unos veinte días—; pero, con todo, se soportaban con fortaleza, porque se había retirado la ambición, que solía llevar conmigo aquel pesado negocio, y yo habría quedado aplastado si no la hubiera sustituido la paciencia. Quizá alguno de tus siervos, mis hermanos, diga que pequé en esto, al consentir, ya con el corazón lleno de tu milicia, sentarme siquiera una hora en la cátedra de la mentira. Yo no lo discuto. Pero tú, Señor misericordiosísimo, ¿no me perdonaste y remitiste también este pecado, con los demás horrendos y funestos, en el agua santa?✦

3.5

Macerabatur anxitudine Verecundus de isto nostro bono, quod propter uincula sua, quibus tenacissime tenebatur, deseri se nostro consortio uidebat. nondum Christianus coniuge fideli ea tamen ipsa artiore prae ceteris conpede ab itinere, quod aggressi eramus, retardabatur nec christianum esse alio modo se uelle dicebat quam illo, quo non poterat. benigne tamen obtulit, ut, quamdiu ibi essemus, in re eius essemus. retribues illi, domine, in retributione iustorum, quia iam ipsam sortem retribuisti ei. quamuis enim absentibus nobis, cum Romae iam essemus, corporali aegritudine correptus et in ea Christianus et fidelis factus ex hac uita emigrauit. ita misertus es non solum eius sed etiam nostri, ne cogitantes egregiam erga nos amici humanitatem nec eum in grege tuo numerantes dolore intolerabili cruciaremur. gratias tibi, deus noster, tui sumus. indicant hortationes et consolationes tuae: fidelis promissor reddis Verecundo pro rure illo eius Cassiciaco, ubi ab aestu saeculi requieuimus in te, amoenitatem sempiternae uirtutis paradisi tui, quoniam dimisisti ei peccata super terram in monte incaseato, monte tuo, monte uberi.

Se consumía de angustia Verecundo por este bien nuestro, porque veía que, por las ataduras que lo retenían tenacísimamente, quedaba privado de nuestra compañía. No cristiano todavía, aunque su esposa era bautizada, era retardado precisamente por esta traba, más estrecha que las demás, del camino que nosotros habíamos emprendido; y decía que no quería ser cristiano de otro modo que de aquel que no le era posible. Con todo, nos ofreció benignamente que, mientras estuviéramos allí, nos alojáramos en su propiedad. Se lo pagarás, Señor, en la retribución de los justos, porque ya le has pagado con su misma suerte. Porque, estando nosotros ausentes, cuando ya estábamos en Roma, atacado por una enfermedad corporal, y hecho en ella cristiano y bautizado, salió de esta vida. Así te compadeciste no solo de él sino también de nosotros, para que no nos atormentáramos con un dolor intolerable al pensar en la egregia generosidad del amigo para con nosotros sin contarlo en tu rebaño. ¡Gracias a ti, Dios nuestro! Tuyos somos. Lo indican tus exhortaciones y consuelos: fiel en tus promesas, das a Verecundo, a cambio de aquella finca suya de Casiciaco, donde descansamos en ti del ardor del siglo, la amenidad de la virtud eterna de tu paraíso, porque le perdonaste sus pecados sobre la tierra en el monte cuajado, tu monte, monte fértil.✦

3.6

Angebatur ergo tunc ipse, Nebridius autem conlaetabatur. quamuis enim et ipse nondum Christianus in illam foueam perniciosissimi erroris inciderat, ut ueritatis filii tui carnem phantasma crederet, tamen inde emergens sic sibi erat, nondum imbutus ullis ecclesiae tuae sacramentis, sed inquisitor ardentissimus ueritatis. quem non multo post conuersionem nostram et regenerationem per baptismum tuum ipsum etiam fidelem catholicum castitate perfecta atque continentia tibi seruientem in Africa apud suos, cum tota domus eius per eum christiana facta esset, carne soluisti. et nunc ille uiuit in sinu Abraham. quidquid illud est, quod illo significatur sinu, ibi Nebridius meus uiuit, dulcis amicus meus, tuus autem adoptiuus ex liberto filius: ibi uiuit. nam quis alius tali animae locus? ibi uiuit, unde me multa interrogabat homuncionem inexpertum. iam non ponit aurem ad os meum, sed spiritale os ad fontem tuum et bibit, quantum potest, sapientiam pro auiditate sua sine fine felix. nec eum sic arbitror inebriari ex ea, ut obliuiscatur mei, cum tu, domine, quem potat ille, nostri sis memor. sic ergo eramus, Verecundum consolantes tristem salua amicitia de tali conuersione nostra et exhortantes ad fidem gradus sui, uitae scilicet coniugalis, Nebridium autem opperientes, quando sequeretur. quod de tam proximo poterat et erat iam iamque facturus, cum ecce euoluti sunt dies illi tandem. nam longi et multi uidebantur prae amore libertatis otiosae ad cantandum de medullis omnibus: tibi dixit cor meum, quaesiui uultum tuum; uultum tuum, domine, requiram.

Se angustiaba, pues, él entonces; Nebridio, en cambio, se alegraba con nosotros. Porque, aunque también él, no siendo aún cristiano, había caído en aquella fosa del perniciosísimo error de creer que la carne de tu Hijo, la Verdad, era un fantasma, sin embargo, saliendo de ella, estaba en esta disposición: no imbuido aún de ningún sacramento de tu Iglesia, pero ardentísimo buscador de la verdad. No mucho después de nuestra conversión y regeneración por tu bautismo, siendo también él católico bautizado y sirviéndote en África entre los suyos con perfecta castidad y continencia, después de haberse hecho cristiana por él toda su casa, lo libraste de la carne. Y ahora vive en el seno de Abrahán. Sea lo que sea lo que se significa con aquel seno, allí vive mi Nebridio, mi dulce amigo, y tuyo, de liberto hecho hijo adoptivo: allí vive. Pues ¿qué otro lugar para un alma así? Allí vive, [en el lugar] sobre el que me preguntaba muchas cosas a mí, pobre hombrecillo inexperto. Ya no pone su oído en mi boca, sino su boca espiritual en tu fuente, y bebe cuanto puede la sabiduría, según su avidez, feliz sin fin. Y no creo que se embriague de ella hasta el punto de olvidarse de mí, cuando tú, Señor, de quien él bebe, te acuerdas de nosotros. Así estábamos, pues: consolando a Verecundo, triste, salva la amistad, por tal conversión nuestra, y exhortándolo a la fe de su estado, es decir, de la vida conyugal; y esperando a Nebridio, a ver cuándo nos seguiría. Lo cual podía hacer tan de cerca, y ya estaba a punto de hacerlo; cuando he aquí que transcurrieron por fin aquellos días. Porque parecían largos y muchos por el amor a la libertad ociosa, para cantar con todas las entrañas: «Te dijo mi corazón: busqué tu rostro; tu rostro, Señor, buscaré».✦

4.7

Et uenit dies, quo etiam actu soluerer a professione rhetorica, unde iam cogitatu solutus eram. et factum est, eruisti linguam meam, unde iam erueras cor meum, et benedicebam tibi gaudens profectus in uillam cum meis omnibus. ubi quid egerim in litteris iam quidem seruientibus tibi, sed adhuc superbiae scholam tamquam in pausatione anhelantibus testantur libri disputati cum praesentibus et cum ipso me solo coram te; quae autem cum absente Nebridio, testantur epistulae. et quando mihi sufficiat tempus conmemorandi omnia magna erga nos beneficia tua in illo tempore praesertim ad alia maiora properanti? reuocat enim me recordatio mea, et dulce mihi fit, domine, confiteri tibi, quibus internis me stimulis perdomueris et quemadmodum me conplanaueris humilitatis montibus et collibus cogitationum mearum et tortuosa mea direxeris et aspera lenieris quoque modo ipsum etiam Alypium, fratrem cordis mei, subegeris nomini unigeniti tui, domini et saluatoris nostri Iesu Christi, quod primo dedignabatur inseri litteris nostris. magis enim eas uolebat redolere gymnasiorum cedros, quas iam contriuit dominus, quam salubres herbas ecclesiasticas aduersas serpentibus.

Y llegó el día en que fui desligado también de hecho de la profesión de retórica, de la que ya estaba desligado en el pensamiento. Y así sucedió: libraste mi lengua de donde ya habías librado mi corazón, y te bendecía gozoso, marchando a la finca con todos los míos. Lo que allí hice en las letras, ya ciertamente al servicio tuyo, pero todavía jadeando, como en una pausa, la escuela de la soberbia, lo atestiguan los libros discutidos con los presentes y conmigo mismo a solas ante ti; y lo que [traté] con Nebridio ausente, lo atestiguan las cartas. ¿Y cuándo me bastaría el tiempo para recordar todos los grandes beneficios tuyos para con nosotros en aquel tiempo, sobre todo apresurándome hacia otros mayores? Porque mi recuerdo me llama de nuevo, y me es dulce, Señor, confesarte con qué estímulos interiores me domaste, y cómo me allanaste rebajando los montes y colinas de mis pensamientos, y enderezaste mis caminos torcidos y suavizaste mis asperezas; y de qué modo sometiste también al mismo Alipio, hermano de mi corazón, al nombre de tu Unigénito, nuestro Señor y Salvador Jesucristo, que al principio desdeñaba que se insertara en nuestros escritos. Porque prefería que olieran a los cedros de las escuelas, que ya quebró el Señor, más que a las saludables hierbas eclesiásticas, contrarias a las serpientes.✦

4.8

Quas tibi, deus meus, uoces dedi, cum legerem psalmos Dauid, cantica fidelia, sonos pietatis excludentes turgidum spiritum, rudis in germano amore tuo, catechumenus in uilla cum catechumeno Alypio feriatus, matre adhaerente nobis muliebri habitu, uirili fide, anili securitate, materna caritate, christiana pietate! quas tibi uoces dabam in psalmis illis et quomodo in te inflammabar ex eis et accendebar eos recitare, si possem, toto orbi terrarum aduersum tyfum generis humani! et tamen toto orbe cantantur, et non est qui se abscondat a calore tuo. quam uehementi et acri dolore indignabar manichaeis et miserabar eos rursus, quod illa sacramenta, illa medicamenta nescirent et insani essent aduersus antidotum, quo sani esse potuissent! uellem, ut alicubi iuxta essent tunc et me nesciente, quod ibi essent, intuerentur faciem meam et audirent uoces meas, quando legi quartum psalmum in illo tunc otio, quid de me fecerit ille psalmus: cum inuocarem te, exaudisti me, deus iustitiae meae; in tribulatione dilatasti mihi. miserere mei, domine, et exaudi orationem meam: audirent ignorante me, utrum audirent, ne me propter se illa dicere putarent, quae inter haec uerba dixerim, quia et re uera nec ea dicerem nec sic ea dicerem, si me ab eis audiri uiderique sentirem, nec, si dicerem, sic acciperent, quomodo mecum et mihi coram te de familiari affectu animi mei.

¡Qué voces te di, Dios mío, cuando leía los salmos de David, cánticos de fe, sones de piedad que excluyen el espíritu hinchado, yo, novato en tu genuino amor, catecúmeno descansando en la finca con el catecúmeno Alipio, mientras mi madre se mantenía junto a nosotros, con traje de mujer, fe de varón, serenidad de anciana, caridad de madre y piedad cristiana! ¡Qué voces te daba en aquellos salmos, y cómo me inflamaba en ti con ellos, y me encendía en deseos de recitarlos, si pudiera, a todo el orbe de la tierra contra el orgullo del género humano! Y, sin embargo, se cantan en todo el orbe, y no hay quien se esconda de tu calor. ¡Con qué vehemente y agudo dolor me indignaba contra los maniqueos, y a la vez los compadecía, porque desconocían aquellos sacramentos, aquellas medicinas, y se enfurecían contra el antídoto con el que habrían podido sanar! Quisiera que hubieran estado entonces en algún lugar cerca, y, sin que yo supiera que estaban allí, hubieran mirado mi rostro y oído mis voces cuando leí el salmo cuarto en aquel ocio de entonces, [para ver] qué hizo de mí aquel salmo: «Cuando te invocaba, me escuchaste, Dios de mi justicia; en la tribulación me ensanchaste. Ten piedad de mí, Señor, y escucha mi oración». Que oyeran, sin saberlo yo, si es que oían, para que no pensaran que decía por ellos lo que dije entre estas palabras; porque, en realidad, ni lo diría ni lo diría así si sintiera que ellos me oían y me veían; ni, si lo dijera, lo recibirían como [lo decía] conmigo y para mí, ante ti, por el afecto íntimo de mi alma.✦

4.9

Inhorrui timendo ibidemque inferbui sperando et exultando in tua misericordia, pater. et haec omnia exibant per oculos et uocem meam, cum conuersus ad nos spiritus tuus bonus ait nobis: filii hominum, quousque graues corde? ut quid diligitis uanitatem et quaeritis mendacium? dilexeram enim uanitatem et quaesieram mendacium. et tu, domine, iam magnificaueras sanctum tuum, suscitans eum a mortuis et collocans ad dexteram tuam, unde mitteret ex alto promissionem suam, paracletum, spiritum ueritatis. et miserat eum iam, sed ego nesciebam. miserat eum, quia iam magnificatus erat resurgens a mortuis et ascendens in caelum. ante autem spiritus nondum erat datus, quia Iesus nondum erat clarificatus. et clamat prophetia: quousque graues corde? ut quid diligitis uanitatem et quaeritis mendacium? et scitote, quoniam dominus magnificauit sanctum suum. clamat quousque, clamat scitote, et ego tamdiu nesciens uanitatem dilexi et mendacium quaesiui et ideo audiui et contremui, quoniam talibus dicitur, qualem me fuisse reminiscebar. in phantasmatis enim, quae pro ueritate tenueram, uanitas erat et mendacium. et insonui multa grauiter et fortiter in dolore recordationis meae. quae utinam audissent qui adhuc usque diligunt uanitatem et quaerunt mendacium: forte conturbarentur et euomuissent illud, et exaudires eos, cum clamarent ad te, quoniam uera morte carnis mortuus est pro nobis, qui te interpellat pro nobis.

Me estremecí de temor y al mismo tiempo me enfervoricé de esperanza y de júbilo en tu misericordia, Padre. Y todo esto salía por mis ojos y mi voz, cuando tu Espíritu bueno, volviéndose hacia nosotros, nos dice: «Hijos de los hombres, ¿hasta cuándo serán pesados de corazón? ¿Por qué aman la vanidad y buscan la mentira?». Porque yo había amado la vanidad y buscado la mentira. Y tú, Señor, ya habías glorificado a tu Santo, resucitándolo de entre los muertos y colocándolo a tu derecha, desde donde enviara de lo alto su promesa, el Paráclito, el Espíritu de la verdad. Y ya lo había enviado, pero yo no lo sabía. Lo había enviado, porque ya había sido glorificado resucitando de entre los muertos y subiendo al cielo. Antes, en cambio, todavía no había sido dado el Espíritu, porque Jesús aún no había sido glorificado. Y clama la profecía: «¿Hasta cuándo serán pesados de corazón? ¿Por qué aman la vanidad y buscan la mentira? Sepan que el Señor ha glorificado a su Santo». Clama «¿hasta cuándo?», clama «sepan», y yo, tanto tiempo sin saberlo, amé la vanidad y busqué la mentira; y por eso oí y me estremecí, porque se dice a los que son como yo recordaba haber sido. Porque en los fantasmas que había tenido por verdad había vanidad y mentira. Y prorrumpí en muchas cosas, con gravedad y fuerza, en el dolor de mi recuerdo. ¡Ojalá las hubieran oído los que todavía hoy aman la vanidad y buscan la mentira! Quizá se turbarían y la vomitarían, y tú los escucharías cuando clamaran a ti, porque con verdadera muerte de la carne murió por nosotros el que intercede ante ti por nosotros.✦

4.10

Legebam: irascimini et nolite peccare, et quomodo mouebar, deus meus, qui iam didiceram irasci mihi de praeteritis, ut de cetero non peccarem, et merito irasci, quia non alia natura gentis tenebrarum de me peccabat, sicut dicunt qui sibi non irascuntur et thesaurizant sibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii tui. nec iam bona mea foris erant nec oculis carneis in isto sole quaerebantur. uolentes enim gaudere forinsecus facile uanescunt et effunduntur in ea, quae uidentur et temporalia sunt, et imagines eorum famelica cogitatione lambiunt. et o si fatigentur inedia et dicant: quis ostendet nobis bona? et dicamus, et audiant: signatum est in nobis lumen uultus tui, domine. non enim lumen nos sumus, quod inluminat omnem hominem, sed inluminamur a te, ut, qui fuimus aliquando tenebrae, simus lux in te. o si uiderent internum aeternum, quod ego quia gustaueram, frendebam, quoniam non eis poteram ostendere, si afferrent ad me cor in oculis suis foris a te et dicerent: quis ostendit nobis bona? ibi enim, ubi mihi iratus eram, intus in cubili, ubi conpunctus eram, ubi sacrificaueram mactans uetustatem meam et inchoata meditatione renouationis meae sperans in te, ibi mihi dulcescere coeperas et dederas laetitiam in corde meo. et exclamabam legens haec foris et agnoscens intus nec uolebam multiplicari terrenis bonis et deuorans tempora et deuoratus temporibus, cum haberem in aeterna simplicitate aliud frumentum et uinum et oleum.

Leía: «Aírense y no pequen»; ¡y cómo me conmovía, Dios mío, yo que ya había aprendido a airarme contra mí mismo por lo pasado, para no pecar en adelante! Y con razón a airarme, porque no era otra naturaleza, de la raza de las tinieblas, la que pecaba en mí, como dicen los que no se airan contra sí mismos y atesoran para sí ira para el día de la ira y de la revelación de tu justo juicio. Ya mis bienes no estaban fuera, ni se buscaban con ojos de carne bajo este sol. Porque los que quieren gozar de lo de fuera fácilmente se desvanecen y se derraman en las cosas que se ven y son temporales, y lamen sus imágenes con pensamiento hambriento. ¡Oh, si se cansaran de la inanición y dijeran: «¿Quién nos mostrará los bienes?»! Y digamos nosotros, y que lo oigan: «Está sellada sobre nosotros la luz de tu rostro, Señor». Porque no somos nosotros la luz que ilumina a todo hombre, sino que somos iluminados por ti, para que, los que fuimos en otro tiempo tinieblas, seamos luz en ti. ¡Oh, si vieran lo interior eterno, que yo, por haberlo gustado, rechinaba los dientes porque no podía mostrárselo, si me trajeran su corazón en los ojos, fuera de ti, y dijeran: «¿Quién nos mostrará los bienes?»! Porque allí donde me había airado conmigo mismo, dentro, en la alcoba, donde me había compungido, donde había sacrificado inmolando mi vejez y, comenzada la meditación de mi renovación, esperando en ti, allí habías empezado a hacérteme dulce y habías dado alegría a mi corazón. Y exclamaba al leer esto fuera y reconocerlo dentro; y no quería multiplicarme en bienes terrenos, devorando los tiempos y devorado por los tiempos, teniendo en la eterna simplicidad otro trigo, otro vino y otro aceite.✦

4.11

Et clamabam in consequenti uersu clamore alto cordis mei: o in pace! o in id ipsum! o quid dixit: obdormiam et somnum capiam? quoniam quis resistet nobis, cum fiet sermo, qui scriptus est: absorpta est mors in uictoria? et tu es id ipsum ualde, qui non mutaris, et in te requies obliuiscens laborum omnium, quoniam nullus alius tecum nec ad alia adipiscenda, quae non sunt quod tu, sed tu, domine, singulariter in spe constituisti me. legebam et ardebam nec inueniebam, quid facerem surdis mortuis, ex quibus fueram, pestis, latrator amarus et caecus aduersus litteras de melle caeli melleas et de lumine tuo luminosas, et super inimicis scripturae huius tabescebam.

Y clamaba en el verso siguiente con alto clamor de mi corazón: «¡Oh, en paz! ¡Oh, en el Mismo!». ¡Oh, qué dijo: «Me dormiré y tomaré el sueño»! Porque ¿quién nos resistirá cuando se cumpla la palabra que está escrita: «La muerte ha sido absorbida en la victoria»? Y tú eres en grado sumo el Mismo, que no cambias, y en ti está el descanso que olvida todas las fatigas, porque no hay otro contigo, ni [hay que buscar] alcanzar otras muchas cosas, que no son lo que tú eres; sino que tú, Señor, de modo singular me estableciste en la esperanza. Leía y ardía, y no hallaba qué hacer con aquellos sordos muertos, de los que yo había sido: peste, ladrador amargo y ciego contra unas letras melifluas con la miel del cielo y luminosas con tu luz; y me consumía por los enemigos de esta Escritura.✦

4.12

Quando recordabor omnia dierum illorum feriatorum? sed nec oblitus sum nec silebo flagelli tui asperitatem et misericordiae tuae mirabilem celeritatem. dolore dentium tunc excruciabas me, et cum in tantum ingrauesceret, ut non ualerem loqui, ascendit in cor meum admonere omnes meos qui aderant, ut deprecarentur te pro me, deum salutis omnimodae. et scripsi hoc in cera et dedi, ut eis legeretur. mox ut genua simplici affectu fiximus, fugit dolor ille. sed quis dolor? aut quomodo fugit? expaui, fateor, domine meus et deus meus: nihil enim tale ab ineunte aetate expertus fueram. et insinuati sunt mihi in profundo nutus tui et gaudens in fide laudaui nomen tuum, et ea fides me securum esse non sinebat de praeteritis peccatis meis, quae mihi per baptismum tuum remissa nondum erant.

¿Cuándo recordaré todo lo de aquellos días de descanso? Pero no he olvidado ni callaré la aspereza de tu azote y la admirable rapidez de tu misericordia. Me atormentabas entonces con dolor de muelas; y como se agravaba tanto que no podía hablar, me vino al corazón pedir a todos los míos que estaban presentes que te rogaran por mí, a ti, Dios de toda salud. Y lo escribí en una tablilla de cera y se la di para que se la leyeran. En cuanto doblamos las rodillas con sencillo afecto, huyó aquel dolor. Pero ¿qué dolor? ¿O cómo huyó? Me espanté, lo confieso, Señor mío y Dios mío, pues nada semejante había experimentado desde mi niñez. Y se me insinuaron en lo profundo tus designios, y, gozoso en la fe, alabé tu nombre; y esa fe no me dejaba estar tranquilo respecto de mis pecados pasados, que aún no me habían sido perdonados por tu bautismo.

5.13

Renuntiaui peractis uindemialibus, ut scholasticis suis Mediolanenses uenditorem uerborum alium prouiderent, quod et tibi ego seruire delegissem et illi professioni prae difficultate spirandi ac dolore pectoris non sufficerem. et insinuaui per litteras antistiti tuo, uiro sancto Ambrosio, pristinos errores meos et praesens uotum meum, ut moneret quid mihi potissimum de libris tuis legendum esset, quo percipiendae tantae gratiae paratior aptiorque fierem. at ille iussit Esaiam prophetam, credo, quod prae ceteris euangelii uocationisque gentium sit praenuntiator apertior. uerum tamen ego primam huius lectionem non intellegens totumque talem arbitrans distuli repetendum exercitatior in dominico eloquio.

Terminadas las vacaciones de la vendimia, comuniqué a los milaneses que buscaran para sus estudiantes otro vendedor de palabras, porque yo había elegido servirte a ti, y porque no podía con aquella profesión por la dificultad de respirar y el dolor de pecho. E hice saber por carta a tu obispo, el santo varón Ambrosio, mis errores pasados y mi propósito presente, para que me aconsejara qué debía leer preferentemente de tus libros, a fin de hacerme más preparado y apto para recibir tan gran gracia. Y él me mandó [leer] al profeta Isaías, creo que porque es, más que los otros, el anunciador más claro del Evangelio y de la vocación de los gentiles. Pero yo, no entendiendo la primera lectura de él, y pensando que todo era así, la dejé para repetirla cuando estuviera más ejercitado en la palabra del Señor.

6.14

Inde ubi tempus aduenit, quo me nomen dare oporteret, relicto rure Mediolanium remeauimus. placuit et Alypio renasci in te mecum iam induto humilitate sacramentis tuis congrua et fortissimo dominatori corporis usque ad Italicum solum glaciale nudo pede obterendum insolito ausu. adiunximus etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum carnaliter de peccato meo. tu bene feceras eum. annorum erat ferme quindecim et ingenio praeueniebat multos graues et doctos uiros. munera tua tibi confiteor, domine deus meus, creator omnium et multum potens formare nostra deformia: nam ego in illo puero praeter delictum non habebam. quod enim et nutriebatur a nobis in disciplina tua, tu inspiraueras nobis, nullus alius: munera tua tibi confiteor. est liber noster, qui inscribitur "de Magistro": ipse ibi mecum loquitur. tu scis illius esse sensa omnia, quae inseruntur ibi ex persona conlocutoris mei, cum esset in annis sedecim. multa eius alia mirabiliora expertus sum. horrori mihi erat illud ingenium: et quis praeter te talium miraculorum opifex? cito de terra abstulisti uitam eius, et securior eum recordor non timens quicquam pueritiae nec adulescentiae nec omnino homini illi. sociauimus eum coaeuum nobis in gratia tua, educandum in disciplina tua: et baptizati sumus et fugit a nobis sollicitudo uitae praeteritae. nec satiabar in illis diebus dulcitudine mirabili, considerare altitudinem consilii tui super salute generis humani. quantum fleui in hymnis et canticis tuis suaue sonantis ecclesiae tuae uocibus conmotus acriter! uoces illae influebant auribus meis et eliquabatur ueritas in cor meum et exaestuabat inde affectus pietatis, et currebant lacrimae, et bene mihi erat cum eis.

Luego, cuando llegó el tiempo en que debía dar mi nombre, dejado el campo, volvimos a Milán. Le plugo también a Alipio renacer en ti conmigo, revestido ya de la humildad conveniente a tus sacramentos, y dominador fortísimo de su cuerpo, hasta pisar con pie desnudo, con atrevimiento insólito, el suelo helado de Italia. Nos unimos también al joven Adeodato, nacido de mí carnalmente, de mi pecado. Tú lo habías hecho bien. Tenía unos quince años, y en ingenio aventajaba a muchos hombres graves y doctos. Te confieso tus dones, Señor Dios mío, creador de todas las cosas, y muy poderoso para formar nuestras deformidades; porque yo, en aquel niño, no tenía más que el delito. Pues que fuera criado por nosotros en tu disciplina, tú nos lo habías inspirado, ningún otro: te confieso tus dones. Hay un libro nuestro que se titula Del maestro: él mismo habla allí conmigo. Tú sabes que son suyos todos los pensamientos que se ponen allí en boca de mi interlocutor, cuando tenía dieciséis años. Experimenté otras muchas cosas suyas aún más admirables. Me causaba espanto aquel ingenio: ¿y quién, sino tú, es artífice de tales maravillas? Pronto arrebataste su vida de la tierra, y lo recuerdo con más seguridad, sin temer nada de su niñez, ni de su adolescencia, ni en absoluto de aquel hombre. Lo asociamos a nosotros, de nuestra misma edad en tu gracia, para educarlo en tu disciplina; y fuimos bautizados, y huyó de nosotros la inquietud de la vida pasada. Y no me saciaba en aquellos días de considerar, con dulzura admirable, la profundidad de tu designio sobre la salvación del género humano. ¡Cuánto lloré con tus himnos y cánticos, vivamente conmovido por las voces de tu Iglesia que suavemente cantaba! Aquellas voces fluían en mis oídos, y se destilaba la verdad en mi corazón, y de allí hervía el afecto de piedad, y corrían las lágrimas, y me iba bien con ellas.✦

7.15

Non longe coeperat Mediolanensis ecclesia genus hoc consolationis et exhortationis celebrare magno studio fratrum concinentium uocibus et cordibus. nimirum annus erat aut non multo amplius, cum Iustina, Valentiniani regis pueri mater, hominem tuum Ambrosium persequeretur haeresis suae causa, qua fuerat seducta ab Arrianis. excubabat pia plebs in ecclesia mori parata cum episcopo suo, seruo tuo. ibi mater mea, ancilla tua, sollicitudinis et uigiliarum primas tenens, orationibus uiuebat. nos adhuc frigidi a calore spiritus tui excitabamur tamen ciuitate adtonita atque turbata. tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem orientalium partium, ne populus maeroris taedio contabesceret, institutum est: ex illo in hodiernum retentum multis iam ac paene omnibus gregibus tuis et per cetera orbis imitantibus.

No hacía mucho que la Iglesia de Milán había comenzado a celebrar este modo de consuelo y exhortación, cantando juntos los hermanos con gran fervor, con las voces y los corazones. Hacía, en efecto, un año o no mucho más que Justina, madre del joven emperador Valentiniano, perseguía a tu hombre Ambrosio a causa de su herejía, a la que había sido seducida por los arrianos. Velaba el pueblo piadoso en la iglesia, dispuesto a morir con su obispo, tu siervo. Allí mi madre, tu sierva, teniendo el primer puesto en la solicitud y en las vigilias, vivía de oraciones. Nosotros, todavía fríos del calor de tu Espíritu, éramos, sin embargo, excitados por la ciudad atónita y turbada. Entonces se estableció que se cantaran himnos y salmos según la costumbre de las regiones de Oriente, para que el pueblo no se consumiera con el tedio de la tristeza; y desde entonces hasta hoy se ha conservado, imitándolo ya muchos, y casi todos tus rebaños, también por el resto del orbe.✦

7.16

Tunc memorato antistiti tuo per uisum aperuisti, quo loco laterent martyrum corpora Protasi et Geruasi, quae per tot annos incorrupta in thesauro secreti tui reconderas, unde opportune promeres ad cohercendam rabiem femineam, sed regiam. cum enim prolata et effossa digno cum honore transferrentur ad Ambrosianam basilicam, non solum quos inmundi uexabant spiritus confessis eisdem daemonibus sanabantur, uerum etiam quidam plures annos caecus ciuis ciuitatique notissimus, cum populi tumultuante laetitia causam quaesisset atque audisset, exiluit eoque se ut duceret suum ducem rogauit. quo perductus inpetrauit admitti, ut sudario tangeret feretrum pretiosae in conspectu tuo mortis sanctorum tuorum. quod ubi fecit atque admouit oculis, confestim aperti sunt. inde fama discurrens, inde laudes tuae feruentes, lucentes, inde illius inimicae animus etsi ad credendi sanitatem non applicatus, a persequendi tamen furore conpressus est. gratias tibi, deus meus! unde et quo duxisti recordationem meam, ut haec etiam confiterer tibi, quae magna oblitus praeterieram? et tamen tunc, cum ita fragraret odor unguentorum tuorum, non currebamus post te; ideo plus flebam inter cantica hymnorum tuorum, olim suspirans tibi et tandem respirans, quantum patet aura in domo faenea.

Entonces revelaste en una visión a tu mencionado obispo en qué lugar yacían escondidos los cuerpos de los mártires Protasio y Gervasio, que durante tantos años habías guardado incorruptos en el tesoro de tu secreto, para sacarlos oportunamente a fin de reprimir la rabia de una mujer, pero reina. Porque, cuando, descubiertos y desenterrados, eran trasladados con digno honor a la basílica Ambrosiana, no solo sanaban los atormentados por espíritus inmundos, confesándolo los mismos demonios, sino que también un ciudadano ciego desde hacía muchos años, muy conocido en la ciudad, habiendo preguntado y oído la causa del tumultuoso júbilo del pueblo, se levantó de un salto y rogó a su guía que lo llevara allí. Llevado allí, consiguió que lo dejaran acercarse para tocar con un pañuelo el féretro de tus santos, cuya muerte es preciosa ante tus ojos. En cuanto lo hizo y lo acercó a sus ojos, al instante se le abrieron. De ahí corrió la fama, de ahí tus alabanzas, fervientes y resplandecientes; de ahí el ánimo de aquella enemiga, aunque no fue llevado a la salud de la fe, fue, sin embargo, reprimido en su furor de perseguir. ¡Gracias a ti, Dios mío! ¿De dónde y adónde has llevado mi recuerdo, para que te confesara también estas cosas, que, siendo grandes, había pasado por alto olvidándolas? Y, sin embargo, entonces, cuando así se esparcía el olor de tus ungüentos, no corríamos tras de ti; por eso lloraba más entre los cánticos de tus himnos, yo que antes suspiraba por ti y por fin respiraba, en cuanto da paso el aire en una casa de heno.✦

8.17

Qui habitare facis unanimes in domo, consociasti nobis et Euodium iuuenem ex nostro municipio. qui cum agens in rebus militaret, prior nobis ad te conuersus est et baptizatus et relicta militia saeculari accinctus in tua. simul eramus, simul habitaturi placito sancto. quaerebamus, quisnam locus nos utilius haberet seruientes tibi: pariter remeabamus in Africam. et cum apud Ostia Tiberina essemus, mater defuncta est. multa praetereo, quia multum festino. accipe confessiones meas et gratiarum actiones, deus meus, de rebus innumerabilibus etiam in silentio. sed non praeteribo quidquid mihi anima parturit. de illa famula tua, quae me parturiuit et carne, ut in hanc temporalem, et corde, ut in aeternam lucem nascerer. non eius, sed tua dicam dona in eam. neque enim se ipsa fecerat aut educauerat se ipsam: tu creasti eam, nec pater nec mater sciebat, qualis ex eis fieret. et erudiuit eam in timore tuo uirga Christi tui, regimen unici tui in domo fideli, bono membro ecclesiae tuae. nec tantam erga suam disciplinam diligentiam matris praedicabat quantam famulae cuiusdam decrepitae, quae patrem eius infantem portauerat, sicut dorso grandiuscularum puellarum paruuli portari solent. cuius rei gratia et propter senectam ac mores optimos in domo christiana satis a dominis honorabatur. unde etiam curam dominicarum filiarum conmissam diligenter gerebat et erat in eis cohercendis, cum opus esset, sancta seueritate uehemens atque in docendis sobria prudentia. nam eas praeter illas horas, quibus ad mensam parentum moderatissime alebantur, etiamsi exardescerent siti, nec aquam bibere sinebat praecauens consuetudinem malam et addens uerbum sanum: "modo aquam bibitis, quia in potestate uinum non habetis; cum autem ad maritos ueneritis factae dominae apothecarum et cellariorum, aqua sordebit, sed mos potandi praeualebit." hac ratione praecipiendi et auctoritate imperandi frenabat auiditatem tenerioris aetatis et ipsam puellarum sitim formabat ad honestum modum, ut iam non liberet quod non deceret.

Tú, que haces habitar unánimes en una casa, nos asociaste también a Evodio, joven de nuestro municipio. Siendo agente de asuntos [imperiales], se había convertido a ti antes que nosotros y había sido bautizado, y, dejada la milicia del siglo, se había ceñido para la tuya. Estábamos juntos, dispuestos a vivir juntos según un santo acuerdo. Buscábamos qué lugar nos tendría con más provecho sirviéndote: juntos volvíamos a África. Y estando en Ostia Tiberina, murió mi madre. Paso por alto muchas cosas, porque tengo mucha prisa. Recibe mis confesiones y mis acciones de gracias, Dios mío, por cosas innumerables, aun en silencio. Pero no pasaré por alto lo que mi alma da a luz acerca de aquella sierva tuya que me dio a luz a mí, en la carne, para que naciera a esta luz temporal, y en el corazón, para que naciera a la eterna. No diré sus dones, sino los tuyos en ella. Porque ni se había hecho ella a sí misma ni se había educado a sí misma: tú la creaste, y ni su padre ni su madre sabían cómo sería la que de ellos nacía. Y la educó en tu temor la vara de tu Cristo, el gobierno de tu Unigénito, en una casa creyente, buen miembro de tu Iglesia. Y no ponderaba tanto la diligencia de su madre en educarla cuanto la de cierta criada decrépita, que había llevado en brazos a su padre cuando era niño, como suelen llevar a los pequeños a la espalda las muchachas algo mayores. Por eso, y por su vejez y sus excelentes costumbres, era muy honrada por sus amos en aquella casa cristiana. De ahí que también llevaba con diligencia el cuidado de las hijas de sus amos que se le había confiado, y era vehemente, con santa severidad, en corregirlas cuando era necesario, y de sobria prudencia en enseñarlas. Porque, fuera de las horas en que se alimentaban muy moderadamente a la mesa de sus padres, aunque ardieran de sed, no las dejaba beber ni agua, previniendo una mala costumbre y añadiendo una palabra sana: «Ahora beben agua porque no tienen el vino a su disposición; pero cuando estén casadas y sean dueñas de despensas y bodegas, el agua les parecerá despreciable, pero la costumbre de beber prevalecerá». Con este modo de enseñar y con su autoridad para mandar frenaba la avidez de la edad más tierna, y formaba la misma sed de las niñas a una medida honesta, para que ya no les apeteciera lo que no convenía.✦

8.18

Et subrepserat tamen, sicut mihi filio famula tua narrabat, subrepserat ei uinulentia. nam cum de more puella sobria iuberetur a parentibus de cupa uinum depromere, submisso poculo qua desuper patet, priusquam in lagunculam funderet merum, primoribus labris sorbebat exiguum, quia non poterat amplius sensu recusante. non enim ulla temulenta cupidine faciebat hoc, sed quibusdam superfluentibus aetatis excessibus, qui ludicris motibus ebulliunt et in puerilibus annis maiorum pondere premi solent. itaque ad illud modicum cotidianum cotidiana modica addendo — quoniam qui modica spernit, paulatim decidit — in eam consuetudinem lapsa erat, ut prope iam plenos mero caliculos inhianter hauriret. ubi tunc sagax anus et uehemens illa prohibitio? numquid ualebat aliquid aduersus latentem morbum, nisi tua medicina, domine, uigilaret super nos? absente patre et matre et nutritoribus tu praesens, qui creasti, qui uocas, qui etiam per praepositos homines boni aliquid agis ad animarum salutem. quid tunc egisti, deus meus? unde curasti? unde sanasti? nonne protulisti durum et acutum ex altera anima conuicium tamquam medicinale ferrum ex occultis prouisionibus tuis et uno ictu putredinem illam praecidisti? ancilla enim, cum qua solebat accedere ad cupam, litigans cum domina minore, ut fit, sola cum sola, obiecit hoc crimen amarissima insultatione uocans meribibulam. quo illa stimulo percussa respexit foeditatem suam confestimque damnauit atque exuit. sicut amici adulantes peruertunt, sic inimici litigantes plerumque corrigunt. nec tu quod per eos agis, sed quod ipsi noluerunt, retribuis eis. illa enim irata exagitare appetiuit minorem dominam, non sanare, et ideo clanculo, aut quia ita eas inuenerat locus et tempus litis, aut ne forte et ipsa periclitaretur, quod tam sero prodidisset. at tu, domine, rector caelitum et terrenorum, ad usus tuos contorquens profunda torrentis, fluxum saeculorum ordinate turbulentum, etiam de alterius animae insania sanasti alteram, ne quisquam, cum hoc aduertit, potentiae suae tribuat, si uerbo eius alius corrigatur, quem uult corrigi.

Y, sin embargo, se le había ido metiendo —según me contaba a mí, su hijo, tu sierva—, se le había ido metiendo la afición al vino. Porque cuando, según la costumbre, a ella, niña sobria, la mandaban sus padres a sacar vino del tonel, metiendo la copa por donde está abierto por arriba, antes de verter el vino puro en la jarrita, sorbía un poquito con la punta de los labios, porque no podía más, pues el gusto lo rechazaba. No lo hacía por ningún deseo de embriaguez, sino por ciertos excesos desbordantes de la edad, que hierven en movimientos juguetones y suelen ser reprimidos en los años infantiles por la autoridad de los mayores. Y así, añadiendo a aquel poquito diario otros poquitos diarios —porque el que desprecia lo pequeño, poco a poco cae—, había caído en tal costumbre que ya se bebía con avidez copitas casi llenas de vino puro. ¿Dónde estaban entonces la sagaz anciana y aquella vehemente prohibición? ¿Acaso podía algo contra la enfermedad oculta, si tu medicina, Señor, no velara sobre nosotros? Ausentes el padre, la madre y las nodrizas, estabas presente tú, que creaste, que llamas, que también por medio de los hombres puestos al frente haces algo bueno para la salvación de las almas. ¿Qué hiciste entonces, Dios mío? ¿Con qué la curaste? ¿Con qué la sanaste? ¿No sacaste de otra alma un insulto duro y agudo, como un hierro medicinal de tus secretas providencias, y de un solo golpe cortaste aquella podredumbre? Porque una esclava con la que solía bajar al tonel, riñendo con su joven ama, como sucede, a solas las dos, le echó en cara este vicio con amarguísimo insulto, llamándola meribibula [bebedora de vino puro]. Herida por este aguijón, ella miró su fealdad, y al instante la condenó y se despojó de ella. Así como los amigos aduladores pervierten, así los enemigos que riñen a menudo corrigen. Y no les pagas lo que haces por medio de ellos, sino lo que ellos quisieron. Porque aquella, airada, quiso mortificar a su joven ama, no sanarla; y por eso [lo dijo] a escondidas, o porque así las había hallado el lugar y el momento de la riña, o para no correr ella misma peligro por haberlo descubierto tan tarde. Pero tú, Señor, gobernador de lo celeste y lo terreno, que tuerces para tus fines lo profundo del torrente y ordenas el curso turbulento de los siglos, aun con la insensatez de un alma sanaste a otra, para que nadie, al advertir esto, atribuya a su propio poder si otro, a quien quiere corregir, es corregido por su palabra.✦

9.19

Educata itaque pudice ac sobrie potiusque a te subdita parentibus quam a parentibus tibi, ubi plenis annis nubilis facta est, tradita uiro seruiuit ueluti domino et sategit eum lucrari tibi loquens te illi moribus suis, quibus eam pulchram faciebas et reuerenter amabilem atque mirabilem uiro. ita autem tolerauit cubilis iniurias, ut nullam de hac re cum marito haberet umquam simultatem. expectabat enim misericordiam tuam super eum, ut in te credens castificaretur. erat uero ille praeterea sicut beniuolentia praecipuus, ita ira feruidus. sed nouerat haec non resistere irato uiro, non tantum facto, sed ne uerbo quidem. iam uero refractum et quietum cum opportunum uiderat, rationem facti sui reddebat, si forte ille inconsideratius conmotus fuerat. denique cum matronae multae, quarum uiri mansuetiores erant, plagarum uestigia etiam dehonestata facie gererent, inter amica conloquia illae arguebant maritorum uitam, haec earum linguam, ueluti per iocum grauiter admonens, ex quo illas tabulas, quae matrimoniales uocantur, recitari audissent, tamquam instrumenta, quibus ancillae factae essent, deputare debuisse; proinde memores conditionis superbire aduersus dominos non oportere. cumque mirarentur illae scientes, quam ferocem coniugem sustineret, numquam fuisse auditum aut aliquo indicio claruisse, quod Patricius ceciderit uxorem aut quod a se inuicem uel unum diem domestica lite dissenserint, et causam familiariter quaererent, docebat illa institutum suum, quod supra memoraui. quae obseruabant, expertae gratulabantur: quae non obseruabant, subiectae uexabantur.

Educada, pues, con pudor y sobriedad, y más bien sometida por ti a sus padres que por sus padres a ti, cuando llegó a la edad plena de casarse, entregada a un marido, le sirvió como a señor, y se esforzó por ganarlo para ti, hablándole de ti con sus costumbres, con las que la hacías hermosa y respetuosamente amable y admirable para su marido. Y soportó de tal modo las infidelidades del lecho, que nunca tuvo por ello ninguna desavenencia con su marido. Porque esperaba tu misericordia sobre él, para que, creyendo en ti, se hiciera casto. Él era, además, tan extraordinario en la benevolencia como ardiente en la ira. Pero ella sabía no resistir al marido airado, no solo con hechos, sino ni siquiera con una palabra. Y cuando lo veía ya calmado y tranquilo, en momento oportuno, le daba razón de lo que había hecho, si acaso él se había alterado con poca consideración. En fin, cuando muchas matronas, cuyos maridos eran más mansos, llevaban marcas de golpes aun en el rostro desfigurado, y en las conversaciones amistosas ellas criticaban la vida de sus maridos, ella criticaba su lengua, advirtiéndolas gravemente como en broma: que desde que oyeron leer aquellas tablas que se llaman matrimoniales, debían haberlas considerado como los instrumentos por los que habían sido hechas esclavas; y que, por tanto, recordando su condición, no debían ensoberbecerse contra sus señores. Y como se admiraban ellas, sabiendo qué esposo tan feroz soportaba, de que nunca se hubiera oído ni se hubiera notado por indicio alguno que Patricio hubiera pegado a su mujer, o que hubieran estado en desacuerdo por una riña doméstica ni un solo día, y le preguntaban familiarmente la causa, ella les enseñaba su norma, que antes he recordado. Las que la observaban, tras experimentarla, le daban las gracias; las que no la observaban, seguían sometidas y maltratadas.✦

9.20

Socrum etiam suam primo susurris malarum ancillarum aduersus se irritatam sic uicit obsequiis perseuerans tolerantia et mansuetudine, ut illa ultro filio suo medias linguas famularum proderet, quibus inter se et nurum pax domestica turbabatur, expeteretque uindictam. itaque posteaquam ille et matri obtemperans et curans familiae disciplinam et concordiae suorum consulens proditas ad prodentis arbitrium uerberibus cohercuit, promisit illa talia de se praemia sperare debere, quaecumque de sua nuru sibi, quo placeret, mali aliquid loqueretur, nullaque iam audente memorabili inter se beniuolentiae suauitate uixerunt.

También a su suegra, irritada al principio contra ella por las murmuraciones de esclavas malas, la venció de tal modo con atenciones, perseverando en la paciencia y la mansedumbre, que ella misma, espontáneamente, delató a su hijo las lenguas intermediarias de las criadas, con las que se turbaba la paz doméstica entre ella y su nuera, y le pidió castigo. Así, después que él, obedeciendo a su madre, cuidando de la disciplina de la familia y velando por la concordia de los suyos, castigó con azotes a las delatadas, a juicio de la que las delataba, ella prometió que tales premios debía esperar de ella cualquiera que, para agradarla, le dijera algo malo de su nuera; y no atreviéndose ya ninguna, vivieron entre sí con una memorable suavidad de benevolencia.

9.21

Hoc quoque illi bono mancipio tuo, in cuius utero me creasti, deus meus, misericordia mea, munus grande donaueras, quod inter dissidentes atque discordes quaslibet animas, ubi poterat, tam se praebebat pacificam, ut cum ab utraque multa de inuicem audiret amarissima, qualia solet eructuare turgens atque indigesta discordia, quando praesenti amicae de absente inimica per acida conloquia cruditas exhalatur odiorum, nihil tamen alteri de altera proderet, nisi quod ad eas reconciliandas ualeret. paruum hoc bonum mihi uideretur, nisi turbas innumerabiles tristis experirer nescio qua horrenda pestilentia peccatorum latissime peruagante non solum iratorum inimicorum iratis inimicis dicta prodere, sed etiam quae non dicta sunt addere, cum contra homini humano parum esse debeat inimicitias hominum nec excitare nec augere male loquendo, nisi eas etiam extinguere bene loquendo studuerit. qualis illa erat docente te magistro intimo in schola pectoris.

También habías concedido a aquella buena sierva tuya, en cuyo seno me creaste, Dios mío, misericordia mía, este gran don: que entre almas cualesquiera, disidentes y discordes, donde podía, se mostraba tan pacificadora que, oyendo de una y otra muchas cosas amarguísimas la una de la otra, como suele eructar la discordia hinchada e indigesta cuando ante una amiga presente se exhala en ácidas conversaciones la crudeza de los odios contra una enemiga ausente, nada, sin embargo, delataba a la una de la otra, sino lo que podía servir para reconciliarlas. Pequeño bien me parecería esto, si no experimentara con tristeza que innumerables turbas, por no sé qué horrenda peste de pecados que se extiende muy ampliamente, no solo delatan a enemigos airados lo que dijeron enemigos airados, sino que añaden incluso lo que no se dijo; cuando, por el contrario, a un hombre humano debería parecerle poco no excitar ni aumentar con malas palabras las enemistades de los hombres, si no procura también extinguirlas con buenas palabras. Tal era ella, enseñándole tú, maestro interior, en la escuela de su pecho.✦

9.22

Denique etiam uirum suum iam in extrema uita temporali eius lucrata est tibi nec in eo iam fideli planxit, quod in nondum fideli tolerauerat. erat etiam serua seruorum tuorum. quisquis eorum nouerat eam, multum in ea laudabat et honorabat et diligebat te, quia sentiebat praesentiam tuam in corde eius sanctae conuersationis fructibus testibus. fuerat enim unius uiri uxor, mutuam uicem parentibus reddiderat, domum suam pie tractauerat, in operibus bonis testimonium habebat. nutrierat filios totiens eos parturiens, quotiens abs te deuiare cernebat. postremo nobis, domine, omnibus, quia ex munere tuo sinis loqui seruis tuis, qui ante dormitionem eius in te iam consociati uiuebamus percepta gratia baptismi tui, ita curam gessit, quasi omnes genuisset, ita seruiuit, quasi ab omnibus genita fuisset.

En fin, también a su marido, ya al final de su vida temporal, lo ganó para ti; y no se lamentó en él, ya bautizado, de lo que había soportado en él cuando aún no lo era. Era también sierva de tus siervos. Cualquiera de ellos que la conocía alababa mucho en ella, y honraba y amaba a ti, porque sentía tu presencia en su corazón por el testimonio de los frutos de su santa vida. Porque había sido mujer de un solo marido, había correspondido a sus padres, había gobernado piadosamente su casa, tenía el testimonio de las buenas obras. Había criado a sus hijos, dándolos a luz tantas veces cuantas los veía desviarse de ti. Por último, Señor, de todos nosotros —puesto que por tu don permites hablar a tus siervos—, que antes de su dormición vivíamos ya asociados en ti, recibida la gracia de tu bautismo, cuidó como si nos hubiera engendrado a todos, y nos sirvió como si hubiera sido engendrada por todos.✦

10.23

Impendente autem die, quo ex hac uita erat exitura — quem diem tu noueras ignorantibus nobis — prouenerat, ut credo, procurante te occultis tuis modis, ut ego et ipsa soli staremus incumbentes ad quandam fenestram, unde hortus intra domum, quae nos habebat, prospectabatur, illic apud Ostia Tiberina, ubi remoti a turbis post longi itineris laborem instaurabamus nos nauigationi. conloquebamur ergo soli ualde dulciter et praeterita obliuiscentes in ea quae ante sunt extenti quaerebamus inter nos apud praesentem ueritatem, quod tu es, qualis futura esset uita aeterna sanctorum, quam nec oculus uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascendit. sed inhiabamus ore cordis in superna fluenta fontis tui, fontis uitae, qui est apud te, ut inde pro captu nostro aspersi quoquo modo rem tantam cogitaremus.

Inminente ya el día en que había de salir de esta vida —día que tú conocías y nosotros ignorábamos—, sucedió, procurándolo tú, según creo, por tus modos ocultos, que ella y yo estuviéramos solos, apoyados en una ventana desde donde se veía el huerto interior de la casa que nos hospedaba, allí en Ostia Tiberina, donde, apartados de las turbas, tras la fatiga de un largo viaje, nos reponíamos para la navegación. Conversábamos, pues, solos, muy dulcemente, y, olvidando lo pasado y lanzándonos hacia lo que está delante, nos preguntábamos entre nosotros, ante la Verdad presente, que eres tú, cómo sería la vida eterna de los santos, que ni el ojo vio, ni el oído oyó, ni subió al corazón del hombre. Pero abríamos ávidamente la boca del corazón hacia los raudales celestes de tu fuente, la fuente de la vida, que está junto a ti, para que, rociados por ella según nuestra capacidad, pudiéramos pensar de algún modo una realidad tan grande.✦

10.24

Cumque ad eum finem sermo perduceretur, ut carnalium sensuum delectatio quantalibet in quantalibet luce corporea prae illius uitae iucunditate non conparatione, sed ne conmemoratione quidem digna uideretur, erigentes nos ardentiore affectu in id ipsum perambulauimus gradatim cuncta corporalia et ipsum caelum, unde sol et luna et stellae lucent super terram. et adhuc ascendebamus interius cogitando et loquendo et mirando opera tua et uenimus in mentes nostras et transcendimus eas, ut attingeremus regionem ubertatis indeficientis, unde pascis Israel in aeternum ueritate pabulo, et ibi uita sapientia est, per quam fiunt omnia ista, et quae fuerunt et quae futura sunt, et ipsa non fit, sed sic est, ut fuit, et sic erit semper. quin potius fuisse et futurum esse non est in ea, sed esse solum, quoniam aeterna est: nam fuisse et futurum esse non est aeternum. et dum loquimur et inhiamus illi, attingimus eam modice toto ictu cordis; et suspirauimus et reliquimus ibi religatas primitias spiritus et remeauimus ad strepitum oris nostri, ubi uerbum et incipitur et finitur. et quid simile uerbo tuo, domino nostro, in se permanenti sine uetustate atque innouanti omnia?

Y cuando la conversación llegó a la conclusión de que el deleite de los sentidos carnales, por grande que fuese y en cualquier luz corpórea, no parecía digno de comparación, ni siquiera de mención, ante la alegría de aquella vida, elevándonos con más ardiente afecto hacia el Mismo, recorrimos gradualmente todas las cosas corporales y el cielo mismo, desde donde el sol, la luna y las estrellas lucen sobre la tierra. Y todavía subíamos más interiormente, pensando, hablando y admirando tus obras, y llegamos a nuestras mentes, y las trascendimos, para alcanzar la región de la abundancia inagotable, donde apacientas a Israel eternamente con el pasto de la verdad; y allí la vida es la Sabiduría, por la que se hacen todas estas cosas, las que fueron y las que serán; y ella misma no se hace, sino que es así como fue, y así será siempre. Más aún: en ella no hay haber sido ni haber de ser, sino solo ser, porque es eterna; pues haber sido y haber de ser no es eterno. Y mientras hablamos y la anhelamos, la tocamos un poco con todo el golpe del corazón; y suspiramos, y dejamos allí atadas las primicias del espíritu, y volvimos al ruido de nuestra boca, donde la palabra empieza y termina. ¿Y qué hay semejante a tu Verbo, Señor nuestro, que permanece en sí sin envejecer y renueva todas las cosas?✦

10.25

Dicebamus ergo: "si cui sileat tumultus carnis, sileant phantasiae terrae et aquarum et aeris, sileant et poli et ipsa sibi anima sileat et transeat se non se cogitando, sileant somnia et imaginariae reuelationes, omnis lingua et omne signum et quidquid transeundo fit si cui sileat omnino — quoniam si quis audiat, dicunt haec omnia: non ipsa nos fecimus, sed fecit nos qui manet in aeternum — his dictis si iam taceant, quoniam erexerunt aurem in eum, qui fecit ea, et loquatur ipse solus non per ea, sed per se ipsum, ut audiamus uerbum eius, non per linguam carnis neque per uocem angeli nec per sonitum nubis nec per aenigma similitudinis, sed ipsum, quem in his amamus, ipsum sine his audiamus, sicut nunc extendimus nos et rapida cogitatione attingimus aeternam sapientiam super omnia manentem, si continuetur hoc et subtrahantur aliae uisiones longe inparis generis et haec una rapiat et absorbeat et recondat in interiora gaudia spectatorem suum, ut talis sit sempiterna uita, quale fuit hoc momentum intellegentiae, cui suspirauimus, nonne hoc est: intra in gaudium domini tui? et istud quando? an cum omnes resurgimus, sed non omnes inmutabimur?"

Decíamos, pues: «Si para alguien callara el tumulto de la carne; si callaran las imágenes de la tierra, de las aguas y del aire; si callaran también los cielos, y el alma misma callara para sí y se trascendiera no pensando en sí; si callaran los sueños y las revelaciones imaginarias, toda lengua y todo signo, y todo lo que se hace pasando, si para alguien callara del todo —porque, si alguien escucha, todas estas cosas dicen: “No nos hicimos nosotras mismas, sino que nos hizo el que permanece eternamente”—; si, dicho esto, enmudecieran ya, porque han levantado el oído hacia Aquel que las hizo, y hablara él solo, no por ellas sino por sí mismo, de modo que oyéramos su palabra no por lengua de carne, ni por voz de ángel, ni por estruendo de nube, ni por enigma de semejanza, sino que lo oyéramos a él mismo, al que amamos en estas cosas, a él mismo sin ellas, como ahora nos hemos extendido y con rápido pensamiento hemos tocado la Sabiduría eterna que permanece sobre todas las cosas; si esto se prolongara, y se retiraran las demás visiones, de género muy inferior, y esta sola arrebatara, absorbiera y escondiera en los gozos interiores a quien la contempla, de modo que la vida eterna fuera tal cual fue este momento de intelección por el que suspiramos, ¿no sería esto: “Entra en el gozo de tu Señor”? ¿Y eso cuándo? ¿Acaso cuando todos resucitemos, pero no todos seamos transformados?».✦

10.26

Dicebam talia, etsi non isto modo et his uerbis, tamen, domine, tu scis, quod illo die, cum talia loqueremur et mundus iste nobis inter uerba uilesceret cum omnibus delectationibus suis, tunc ait illa: "fili, quantum ad me adtinet, nulla re iam delector in hac uita. quid hic faciam adhuc et cur hic sim, nescio, iam consumpta spe huius saeculi. unum erat, propter quod in hac uita aliquantum inmorari cupiebam, ut te christianum catholicum uiderem, priusquam morerer. cumulatius hoc mihi deus praestitit, ut te etiam contemta felicitate terrena seruum eius uideam. quid hic facio?"

Decía yo tales cosas, aunque no de este modo ni con estas palabras; sin embargo, Señor, tú sabes que aquel día, mientras hablábamos de esto y este mundo con todos sus deleites se nos volvía vil entre las palabras, dijo ella entonces: «Hijo, en lo que a mí toca, ya nada me deleita en esta vida. Qué hago aún aquí y por qué estoy aquí, no lo sé, consumida ya la esperanza de este siglo. Una sola cosa había por la que deseaba detenerme un poco en esta vida: verte cristiano católico antes de morir. Esto me lo ha concedido Dios con creces, pues te veo incluso, despreciada la felicidad terrena, siervo suyo. ¿Qué hago aquí?».

11.27

Ad haec ei quid responderim, non satis recolo, cum interea uix intra quinque dies aut non multo amplius decubuit febribus. et cum aegrotaret, quodam die defectum animae passa est et paululum subtracta a praesentibus. nos concurrimus, sed cito reddita est sensui et aspexit astantes me et fratrem meum et ait nobis quasi quaerenti similis: "ubi eram?" deinde nos intuens maerore attonitos: "ponitis hic" inquit "matrem uestram." ego silebam et fletum frenabam. frater autem meus quiddam locutus est, quo eam non in peregre, sed in patria defungi tamquam felicius optaret. quo audito illa uultu anxio reuerberans eum oculis, quod talia saperet, atque inde me intuens: "uide" ait "quid dicit." et mox ambobus: "ponite" inquit "hoc corpus ubicumque: nihil uos eius cura conturbet; tantum illud uos rogo, ut ad domini altare memineritis mei, ubiubi fueritis". cumque hanc sententiam uerbis quibus poterat explicasset, conticuit et ingrauescente morbo exercebatur.

Qué le respondí a esto, no lo recuerdo bien; mientras tanto, apenas cinco días después o no mucho más, cayó en cama con fiebre. Y estando enferma, un día sufrió un desmayo y quedó por un poco privada del sentido de lo presente. Acudimos corriendo, pero pronto volvió en sí, y miró a los que estábamos junto a ella, a mí y a mi hermano, y nos dijo, como quien busca: «¿Dónde estaba?». Luego, mirándonos atónitos de tristeza: «Enterrarán aquí a su madre», dijo. Yo callaba y frenaba el llanto. Mi hermano, en cambio, dijo algo con que deseaba, como cosa más feliz, que no muriera en tierra extraña, sino en la patria. Al oírlo, ella, con rostro angustiado, reprendiéndolo con los ojos por pensar tales cosas, y mirándome luego a mí: «Mira lo que dice», dijo. Y en seguida a los dos: «Pongan este cuerpo en cualquier parte; que no los turbe en absoluto su cuidado. Solo les ruego esto: que se acuerden de mí ante el altar del Señor dondequiera que estén». Y después de haber explicado este pensamiento con las palabras que podía, calló, y la enfermedad, agravándose, la atormentaba.✦

11.28

Ego uero cogitans dona tua, deus inuisibilis, quae immittis in corda fidelium tuorum, et proueniunt inde fruges admirabiles, gaudebam et gratias tibi agebam recolens, quod noueram, quanta cura semper aestuasset de sepulchro, quod sibi prouiderat et praeparauerat iuxta corpus uiri sui. quia enim ualde concorditer uixerant, id etiam uolebat, ut est animus humanus minus capax diuinorum, adiungi ad illam felicitatem et conmemorari ab hominibus, concessum sibi esse post transmarinam peregrinationem, ut coniuncta terra amborum coniugum terra tegeretur. quando autem ista inanitas plenitudine bonitatis tuae coeperat in eius corde non esse, nesciebam et laetabar admirans, quod sic mihi apparuisset, quamquam et in illo sermone nostro ad fenestram, cum dixit: "iam quid hic facio?" non apparuit desiderare in patria mori. audiui etiam postea, quod iam, cum Ostiis essemus, cum quibusdam amicis meis materna fiducia conloquebatur quodam die de contemtu uitae huius et bono mortis, ubi ipse non aderam, illisque stupentibus uirtutem feminae — quoniam tu dederas ei — quaerentibusque, utrum non formidaret tam longe a sua ciuitate corpus relinquere: "nihil" inquit "longe est deo, neque timendum est, ne ille non agnoscat in fine saeculi, unde me resuscitet". ergo die nono aegritudinis suae, quinquagensimo et sexto anno aetatis suae, tricensimo et tertio aetatis meae, anima illa religiosa et pia corpore soluta est.

Yo, en cambio, pensando en tus dones, Dios invisible, que infundes en los corazones de tus fieles, y de los que brotan frutos admirables, me alegraba y te daba gracias, recordando lo que sabía: con cuánto cuidado se había preocupado siempre por el sepulcro que se había previsto y preparado junto al cuerpo de su marido. Porque, como habían vivido en gran concordia, quería también esto —tan poco capaz es el alma humana de las cosas divinas—: que se añadiera a aquella felicidad, y que los hombres recordaran, que le había sido concedido, tras la peregrinación al otro lado del mar, que la tierra unida de ambos cónyuges fuera cubierta por la tierra. Pero cuándo había empezado a desaparecer de su corazón esta vanidad por la plenitud de tu bondad, no lo sabía; y me alegraba admirado de que así se me hubiera manifestado, aunque también en aquella conversación nuestra en la ventana, cuando dijo: «¿Qué hago ya aquí?», no pareció desear morir en la patria. Oí también después que, estando ya en Ostia, conversaba un día con confianza maternal con algunos amigos míos, estando yo ausente, sobre el desprecio de esta vida y el bien de la muerte; y que, admirados ellos de la fortaleza de aquella mujer —porque tú se la habías dado— y preguntándole si no temía dejar el cuerpo tan lejos de su ciudad, dijo: «Nada está lejos de Dios, y no hay que temer que él no reconozca, al fin del mundo, de dónde ha de resucitarme». Así pues, al noveno día de su enfermedad, a los cincuenta y seis años de su edad, a los treinta y tres de la mía, aquella alma religiosa y piadosa fue liberada del cuerpo.✦

12.29

Premebam oculos eius, et confluebat in praecordia mea maestitudo ingens et transfluebat in lacrimas, ibidemque oculi mei uiolento animi imperio resorbebant fontem suum usque ad siccitatem, et in tali luctamine ualde male mihi erat. tum uero, ubi efflauit extremum, puer Adeodatus exclamauit in planctu atque ab omnibus nobis cohercitus tacuit. hoc modo etiam meum quiddam puerile, quod labebatur in fletus, iuuenali uoce, uoce cordis, cohercebatur et tacebat. neque enim decere arbitrabamur funus illud questibus lacrimosis gemitibusque celebrare, quia his plerumque solet deplorari quaedam miseria morientium aut quasi omnimoda extinctio. at illa nec misere moriebatur nec omnino moriebatur. hoc et documentis morum eius et fide non ficta rationibusque certis tenebamus.

Le cerraba yo los ojos, y afluía a mis entrañas una tristeza inmensa que se desbordaba en lágrimas; y al mismo tiempo mis ojos, por violento mandato del alma, reabsorbían su fuente hasta secarla, y en tal lucha lo pasaba muy mal. Entonces, cuando ella exhaló el último aliento, el niño Adeodato prorrumpió en llanto, y, reprimido por todos nosotros, calló. De este modo también algo infantil mío, que se deslizaba hacia el llanto, era reprimido por la voz juvenil, la voz del corazón, y callaba. Porque no creíamos conveniente celebrar aquel funeral con quejas llorosas y gemidos, ya que con ellos se suele deplorar, la mayoría de las veces, cierta miseria de los que mueren, o como una extinción total. Pero ella ni moría miserablemente ni moría del todo. Esto lo teníamos por los testimonios de sus costumbres, por la fe no fingida y por razones ciertas.✦

12.30

Quid ergo quod intus mihi grauiter dolebat, nisi ex consuetudine simul uiuendi dulcissima et carissima repente dirrupta uulnus recens? gratulabar quidem testimonio eius, quod in ea ipsa ultima aegritudine obsequiis meis interblandiens appellabat me pium et conmemorabat grandi dilectionis affectu numquam se audisse ex ore meo iaculatum in se durum aut contumeliosum sonum. sed tamen quid tale, deus meus, qui fecisti nos, quid conparabile habebat honor a me delatus illi et seruitus ab illa mihi? quoniam itaque deserebar tam magno eius solacio, sauciabatur anima et quasi dilaniabatur uita, quae una facta erat ex mea et illius.

¿Qué era, pues, lo que me dolía gravemente por dentro, sino la herida reciente por la ruptura repentina de la dulcísima y queridísima costumbre de vivir juntos? Me consolaba, ciertamente, su testimonio, porque en aquella misma última enfermedad, acariciándome por mis atenciones, me llamaba piadoso, y recordaba con gran afecto de amor que nunca había oído salir de mi boca contra ella una palabra dura o injuriosa. Pero, con todo, Dios mío, que nos hiciste, ¿qué semejanza, qué comparación tenía el honor que yo le tributaba con el servicio que ella me había prestado? Y así, porque quedaba privado de tan gran consuelo suyo, mi alma era herida y como desgarrada mi vida, que había llegado a ser una sola, de la suya y de la mía.

12.31

Cohibito ergo a fletu illo puero psalterium arripuit Euodius et cantare coepit psalmum. cui respondebamus omnis domus: misericordiam et iudicium cantabo tibi, domine. audito autem, quid ageretur, conuenerunt multi fratres ac religiosae feminae, et de more illis, quorum officium erat, funus curantibus ego in parte, ubi decenter poteram, cum eis, qui me non deserendum esse censebant, quod erat tempori congruum disputabam eoque fomento ueritatis mitigabam cruciatum tibi notum illis ignorantibus et intente audientibus et sine sensu doloris me esse arbitrantibus. at ego in auribus tuis, ubi eorum nullus audiebat, increpabam mollitiam affectus mei et constringebam fluxum maeroris, cedebatque mihi paululum: rursusque impetu suo ferebatur non usque ad eruptionem lacrimarum nec usque ad uultus mutationem, sed ego sciebam, quid corde premerem. et quia mihi uehementer displicebat tantum in me posse haec humana, quae ordine debito et sorte conditionis nostrae accidere necesse est, alio dolore dolebam dolorem meum et duplici tristitia macerabar.

Reprimido, pues, el llanto de aquel muchacho, Evodio tomó el salterio y comenzó a cantar un salmo, al que respondíamos toda la casa: «Misericordia y justicia te cantaré, Señor». Y al oír lo que pasaba, acudieron muchos hermanos y mujeres piadosas; y mientras aquellos cuyo oficio era se encargaban, según la costumbre, del funeral, yo, en una parte de la casa donde decentemente podía, con los que pensaban que no se me debía dejar solo, discurría sobre lo que convenía a aquel momento, y con este fomento de la verdad mitigaba mi tormento, conocido por ti e ignorado por ellos, que me escuchaban atentamente y pensaban que yo estaba sin sentimiento de dolor. Pero yo, en tus oídos, donde ninguno de ellos oía, reprendía la blandura de mi afecto y contenía el flujo de mi tristeza, y cedía un poco ante mí; y de nuevo era arrastrado por su ímpetu, no hasta la erupción de las lágrimas ni hasta el cambio del semblante, pero yo sabía lo que oprimía en el corazón. Y como me desagradaba vehementemente que tuvieran tanto poder en mí estas cosas humanas, que necesariamente suceden por el orden debido y la suerte de nuestra condición, con otro dolor me dolía de mi dolor, y me consumía con doble tristeza.✦

12.32

Cum ecce corpus elatum est, imus, redimus sine lacrimis. nam neque in eis precibus, quas tibi fudimus, cum offerretur pro ea sacrificium pretii nostri iam iuxta sepulchrum posito cadauere, priusquam deponeretur, sicut illic fieri solet, nec in eis ergo precibus fleui, sed toto die grauiter in occulto maestus eram et mente turbata rogabam te, ut poteram, quo sanares dolorem meum, nec faciebas, credo, conmendans memoriae meae uel hoc uno documento omnis consuetudinis uinculum etiam aduersus mentem, quae iam non fallaci uerbo pascitur. uisum etiam mihi est, ut irem lauatum, quod audieram inde balneis nomen inditum, quia Graeci βαλανεῖον dixerint, quod anxietatem pellat ex animo. ecce et hoc confiteor misericordiae tuae, pater orfanorum, quoniam laui et talis eram, qualis priusquam lauissem. neque enim exudauit de corde meo maeroris amaritudo. deinde dormiui et uigilaui et non parua ex parte mitigatum inueni dolorem meum atque, ut eram in lecto meo solus, recordatus sum ueridicos uersus Ambrosii tui: tu es enim, deus, creator omnium polique rector uestiens diem decoro lumine, noctem sopora gratia, artus solutos ut quies reddat laboris usui mentesque fessas alleuet luctuque soluat anxios.

Y he aquí que, llevado el cuerpo, vamos y volvemos sin lágrimas. Porque ni en aquellas oraciones que te dirigimos cuando se ofrecía por ella el sacrificio de nuestro rescate, puesto ya el cadáver junto al sepulcro antes de depositarlo, como allí suele hacerse, ni siquiera en aquellas oraciones lloré; pero todo el día estuve gravemente triste en secreto, y con la mente turbada te pedía, como podía, que sanaras mi dolor; y no lo hacías, creo que para grabar en mi memoria, aunque solo fuera con esta única prueba, cuán fuerte es el lazo de toda costumbre, aun contra una mente que ya no se alimenta de palabra engañosa. Me pareció también bien ir a bañarme, porque había oído que el nombre de los baños venía de que los griegos dicen balaneîon, porque arroja del alma la ansiedad. He aquí que también esto confieso a tu misericordia, Padre de los huérfanos: me bañé y quedé tal cual era antes de bañarme. Porque no exudó de mi corazón la amargura de la tristeza. Después dormí, y desperté, y hallé mitigado en no pequeña parte mi dolor; y estando solo en mi lecho, recordé los verídicos versos de tu Ambrosio: «Tú eres, Dios, creador de todo, y gobernador del cielo, que vistes el día de hermosa luz, y la noche de grato sueño, para que el descanso devuelva los miembros relajados al uso del trabajo, alivie las mentes cansadas y desate a los angustiados del luto».✦

12.33

Atque inde paulatim redducebam in pristinum sensum ancillam tuam conuersationemque eius piam in te et sancte in nos blandam atque morigeram, qua subito destitutus sum, et libuit flere in conspectu tuo de illa et pro illa, de me et pro me. et dimisi lacrimas, quas continebam, ut effluerent quantum uellent, substernens eas cordi meo: et requieuit in eis, quoniam ibi erant aures tuae, non cuiusquam hominis superbe interpretantis ploratum meum. et nunc, domine, confiteor tibi in litteris. legat qui uolet et interpretetur, ut uolet, et si peccatum inuenerit, fleuisse me matrem exigua parte horae, matrem oculis meis interim mortuam, quae me multos annos fleuerat, ut oculis tuis uiuerem, non inrideat, sed potius, si est grandi caritate, pro peccatis meis fleat ipse ad te, patrem omnium fratrum Christi tui.

Y desde entonces, poco a poco, volvía a mi antiguo sentir acerca de tu sierva, y de su trato piadoso contigo y santamente afable y complaciente con nosotros, del que de repente me vi privado; y me plugo llorar ante tus ojos por ella y acerca de ella, por mí y acerca de mí. Y solté las lágrimas que contenía, para que corrieran cuanto quisieran, tendiéndolas como lecho a mi corazón; y descansó en ellas, porque allí estaban tus oídos, no los de algún hombre que interpretara con soberbia mi llanto. Y ahora, Señor, te lo confieso por escrito. Que lo lea quien quiera y lo interprete como quiera; y si hallare pecado en que lloré a mi madre una pequeña parte de una hora, a mi madre, muerta por un tiempo para mis ojos, que me había llorado muchos años para que yo viviera ante los tuyos, que no se ría, sino más bien, si tiene gran caridad, llore él mismo por mis pecados ante ti, Padre de todos los hermanos de tu Cristo.

13.34

Ego autem iam sanato corde ab illo uulnere, in quo postea redargui carnales affectus, fundo tibi, deus noster, pro illa famula tua longe aliud lacrimarum genus, quod manat de concusso spiritu consideratione periculorum omnis animae, quae in Adam moritur. quamquam illa in Christo uiuificata etiam nondum a carne resoluta sic uixerit, ut laudetur nomen tuum in fide moribusque eius, non tamen audeo dicere, ex quo eam per baptismum regenerasti, nullum uerbum exisse ab ore eius contra praeceptum tuum. et dictum est a ueritate, filio tuo: si quis dixerit fratri suo: fatue, reus erit gehennae ignis; et uae etiam laudabili uitae hominum, si remota misericordia discutiam eam. quia omnino non exquiris delicta uehementer, fiducialiter speramus aliquem apud te locum. quisquis autem tibi enumerat uera merita sua, quid tibi enumerat nisi munera tua? o si cognoscant se homines homines et qui gloriatur, in domino glorietur!

Pero yo, sanado ya mi corazón de aquella herida, en la que podría reprenderse un afecto carnal, derramo ante ti, Dios nuestro, por aquella sierva tuya, un género de lágrimas muy distinto, que mana del espíritu sacudido por la consideración de los peligros de toda alma que muere en Adán. Aunque ella, vivificada en Cristo, aun antes de ser liberada de la carne, vivió de tal modo que tu nombre es alabado en su fe y sus costumbres, no me atrevo, sin embargo, a decir que desde que la regeneraste por el bautismo no salió de su boca ninguna palabra contra tu precepto. Y ha dicho la Verdad, tu Hijo: «Si alguno dijere a su hermano: Necio, será reo del fuego del infierno»; y ¡ay aun de la vida loable de los hombres si la examinas apartando la misericordia! Pero como no indagas con rigor los delitos, esperamos con confianza algún lugar junto a ti. Y quien te enumera sus verdaderos méritos, ¿qué te enumera sino tus dones? ¡Oh, si los hombres se reconocieran hombres, y el que se gloría, se gloriara en el Señor!✦

13.35

Ego itaque, laus mea et uita mea, deus cordis mei, sepositis paulisper bonis eius actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis matris meae deprecor te: exaudi me per medicinam uulnerum nostrorum, quae pependit in ligno et sedens ad dexteram tuam te interpellat pro nobis. scio misericorditer operatam et ex corde dimisisse debita debitoribus suis: dimitte et tu illi debita sua, si qua etiam contraxit per tot annos post aquam salutis. dimitte, domine, dimitte, obsecro, ne intres cum ea in iudicium. superexultet misericordia iudicio, quoniam eloquia tua uera sunt et promisisti misericordiam misericordibus. quod ut essent, tu dedisti eis, qui misereberis, cui misertus eris, et misericordiam praestabis, cui misericors fueris.

Así pues, yo, alabanza mía y vida mía, Dios de mi corazón, dejando a un lado por un momento sus buenas obras, por las que gozoso te doy gracias, te ruego ahora por los pecados de mi madre: escúchame por la medicina de nuestras heridas, que pendió del madero y, sentado a tu derecha, intercede ante ti por nosotros. Sé que obró con misericordia y que perdonó de corazón las deudas a sus deudores: perdónale tú también sus deudas, si algunas contrajo en tantos años después del agua de la salvación. Perdónala, Señor, perdónala, te lo suplico; no entres en juicio con ella. Que la misericordia triunfe sobre el juicio, porque tus palabras son verdaderas y prometiste misericordia a los misericordiosos. Que lo fueran, tú se lo diste, tú que te compadecerás de quien te hayas compadecido y tendrás misericordia de aquel con quien hayas sido misericordioso.✦

13.36

Et, credo, iam feceris quod te rogo, sed uoluntaria oris mei adproba, domine. namque illa imminente die resolutionis suae non cogitauit suum corpus sumptuose contegi aut condi aromatis aut monumentum electum concupiuit aut curauit sepulchrum patrium: non ista mandauit nobis, sed tantummodo memoriam sui ad altare tuum fieri desiderauit, cui nullius diei praetermissione seruierat, unde sciret dispensari uictimam sanctam, qua deletum est chirografum, quod erat contrarium nobis, qua triumphatus est hostis conputans delicta nostra et quaerens, quod obiciat, et nihil inueniens in illo, in quo uincimus. quis ei refundet innocentem sanguinem? quis ei restituet pretium, quo nos emit, ut nos auferat ei? ad cuius pretii nostri sacramentum ligauit ancilla tua animam suam uinculo fidei. nemo a protectione tua dirrumpat eam. non se interponat nec ui nec insidiis leo et draco: neque enim respondebit illa nihil se debere, ne conuincatur et obtineatur ab accusatore callido, sed respondebit dimissa debita sua ab eo, cui nemo reddet quod pro nobis non debens reddidit.

Y creo que ya habrás hecho lo que te pido; pero acepta, Señor, las ofrendas voluntarias de mi boca. Porque ella, inminente el día de su liberación, no pensó en que su cuerpo fuera amortajado suntuosamente o embalsamado con aromas, ni deseó un monumento escogido, ni se preocupó del sepulcro de su patria; no nos encargó estas cosas, sino que solo deseó que se hiciera memoria de ella ante tu altar, al que había servido sin faltar un solo día, de donde sabía que se distribuye la víctima santa, por la que fue anulado el documento que nos era contrario, por la que fue vencido el enemigo que cuenta nuestros delitos y busca qué echarnos en cara, y nada halla en Aquel en quien vencemos. ¿Quién le devolverá la sangre inocente? ¿Quién le restituirá el precio con que nos compró, para arrebatarnos de él? Al sacramento de este precio de nuestro rescate ató tu sierva su alma con el vínculo de la fe. Que nadie la arranque de tu protección. Que no se interponga ni por fuerza ni por insidias el león y dragón; porque ella no responderá que no debe nada, para no ser convicta y apresada por el astuto acusador, sino que responderá que sus deudas le han sido perdonadas por Aquel a quien nadie devolverá lo que, sin deberlo, pagó por nosotros.✦

13.37

Sit ergo in pace cum uiro, ante quem nulli et post quem nulli nupta est, cui seruiuit fructum tibi afferens cum tolerantia, ut eum quoque lucraretur tibi. et inspira, domine meus, deus meus, inspira seruis tuis, fratribus meis, filiis tuis, dominis meis, quibus et corde et uoce et litteris seruio, ut quotquot hoc legerint, meminerint ad altare tuum Monnicae, famulae tuae, cum Patricio, quondam eius coniuge, per quorum carnem introduxisti me in hac uita, quemadmodum nescio. meminerint cum affectu pio parentum meorum in hac luce transitoria et fratrum meorum sub te patre in matre catholica et ciuium meorum in aeterna Hierusalem, cui suspirat peregrinatio populi tui ab exitu usque ad reditum, ut quod a me illa poposcit extremum uberius ei praestetur in multorum orationibus per confessiones quam per orationes meas.

Que esté, pues, en paz con su marido, antes del cual y después del cual no se casó con nadie, a quien sirvió, dándote fruto con paciencia, para ganarlo también a él para ti. E inspira, Señor mío, Dios mío, inspira a tus siervos, mis hermanos, tus hijos, mis señores, a quienes sirvo con el corazón, con la voz y con la pluma, para que cuantos lean esto se acuerden ante tu altar de Mónica, tu sierva, y de Patricio, su esposo en otro tiempo, por cuya carne me introdujiste en esta vida, no sé cómo. Que se acuerden con piadoso afecto de los que fueron mis padres en esta luz transitoria, y mis hermanos bajo ti, Padre, en la madre católica, y mis conciudadanos en la Jerusalén eterna, por la que suspira la peregrinación de tu pueblo desde la salida hasta el regreso; para que lo que ella me pidió en último lugar se le conceda más abundantemente por las oraciones de muchos, gracias a estas confesiones, que por mis solas oraciones.✦

Fuente del texto original: Texto latino: edición de Pius Knöll, CSEL 33 (Viena, 1896; dominio público), transcripción digital de Open Greek and Latin (csel-dev), CC BY-SA 4.0. La columna latina se distribuye con esa misma licencia.