Libro V
Βιβλίον Ε
Ὄρθρου, ὅταν δυσόκνως ἐξεγείρῃ, πρόχειρον ἔστω ὅτι ἐπὶ ἀνθρώπου ἔργον ἐγείρομαι· τί οὖν δυσκολαίνω, εἰ πορεύομαι ἐπὶ τὸ ποιεῖν ὧν ἕνεκεν γέγονα καὶ ὧν χάριν προῆγμαι εἰς τὸν κόσμον; ἢ ἐπὶ τοῦτο κατεσκεύασμαι, ἵνα κατακείμενος ἐν στρωματίοις ἐμαυτὸν θάλπω; ἀλλὰ τοῦτο ἥδιον. πρὸς τὸ ἥδεσθαι οὖν γέγονας, ὅλως δὲ σὺ πρὸς πεῖσιν ἢ πρὸς ἐνέργειαν; οὐ βλέπεις τὰ φυτάρια, τὰ στρουθάρια, τοὺς μύρμηκας, τοὺς ἀράχνας, τὰς μελίσσας τὸ ἴδιον ποιούσας, τὸ καθ’ αὑτὰς συγκροτούσας κόσμον; ἔπειτα σὺ οὐ θέλεις τὰ ἀνθρωπικὰ ποιεῖν; οὐ τρέχεις ἐπὶ τὸ κατὰ τὴν σὴν φύσιν; ἀλλὰ δεῖ καὶ ἀναπαύεσθαι. φημὶ κἀγώ· ἔδωκε μέντοι καὶ τούτου μέτρα ἡ φύσις [ἔδωκε μέντοι] καὶ τοῦ ἐσθίειν καὶ πίνειν καὶ ὅμως σὺ ὑπὲρ τὰ μέτρα, ὑπὲρ τὰ ἀρκοῦντα προχωρεῖς, ἐν δὲ ταῖς πράξεσιν οὐκέτι, ἀλλ’ ἐντὸς τοῦ δυνατοῦ. οὐ γὰρ φιλεῖς σεαυτόν, ἐπεί τοι καὶ τὴν φύσιν ἄν σου καὶ τὸ βούλημα ταύτης ἐφίλεις. ἀλλ’ οἵ γε τὰς τέχνας ἑαυτῶν φιλοῦντες συγκατατήκονται τοῖς κατ’ αὐτὰς ἔργοις ἄλουτοι καὶ ἄσιτοι· σὺ τὴν φύσιν τὴν σαυτοῦ ἔλασσον τιμᾷς ἢ ὁ τορευτὴς τὴν τορευτικὴν ἢ ὁ ὀρχηστὴς τὴν ὀρχηστικὴν ἢ ὁ φιλάργυρος τὸ ἀργύριον ἢ ὁ κενόδοξος τὸ δοξάριον; καὶ οὗτοι, ὅταν προσπαθῶσιν, οὔτε φαγεῖν οὔτε κοιμηθῆναι θέλουσι μᾶλλον ἢ ταῦτα συναύξειν, πρὸς ἃ διαφέρονται· σοὶ δὲ αἱ κοινωνικαὶ πράξεις εὐτελέστεραι φαίνονται καὶ ἥσσονος σπουδῆς ἄξιαι;
Al amanecer, cuando te despiertes de mala gana, ten a mano esto: «Me levanto para hacer obra de hombre. ¿Por qué, pues, me disgusta ir a hacer aquello para lo que he nacido y por lo que he sido traído al mundo? ¿O es que he sido constituido para estar acostado entre las mantas dándome calor?». «Pero esto es más agradable.» ¿Has nacido, pues, para el placer y, en suma, para padecer, o para actuar? ¿No ves a las plantitas, a los pajarillos, a las hormigas, a las arañas, a las abejas, haciendo lo suyo y contribuyendo, cada una por su parte, al orden del mundo? ¿Y tú no quieres hacer lo propio del hombre? ¿No corres hacia lo que es conforme a tu naturaleza? «Pero también hay que descansar.» Eso digo también yo; pero la naturaleza ha puesto medida también a esto, como al comer y al beber; y tú, sin embargo, vas más allá de la medida, más allá de lo suficiente; y en las acciones ya no, sino que te quedas por debajo de lo posible. Es que no te amas a ti mismo; porque, si no, amarías también tu naturaleza y su voluntad. Los que aman su oficio se consumen en sus trabajos sin bañarse y sin comer; ¿y tú estimas tu naturaleza menos que el cincelador el arte de cincelar, el bailarín el arte de la danza, el avaro el dinero, el vanidoso la pobre gloria? Estos, cuando se apasionan, no quieren ni comer ni dormir antes que hacer progresar aquello a lo que se entregan; ¿y a ti las acciones en bien de la comunidad te parecen más viles y dignas de menos empeño?
Ὡς εὔκολον ἀπώσασθαι καὶ ἀπαλεῖψαι πᾶσαν φαντασίαν [τὴν] ὀχληρὰν ἢ ἀνοίκειον καὶ εὐθὺς ἐν πάσῃ γαλήνῃ εἶναι.
¡Qué fácil es rechazar y borrar toda representación molesta o impropia, y estar al punto en completa calma!
Ἄξιον ἑαυτὸν κρῖνε παντὸς λόγου καὶ ἔργου τοῦ κατὰ φύσιν καὶ μή σε περισπάτω ἡ ἐπακολουθοῦσά τινων μέμψις ἢ λόγος, ἀλλά, εἰ καλὸν πεπρᾶχθαι ἢ εἰρῆσθαι, μὴ σεαυτὸν ἀπαξίου. ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἴδιον ἡγεμονικὸν ἔχουσι καὶ ἰδίᾳ ὁρμῇ χρῶνται· ἃ σὺ μὴ περιβλέπου, ἀλλ’ εὐθεῖαν πέραινε ἀκολουθῶν τῇ φύσει τῇ ἰδίᾳ καὶ τῇ κοινῇ, μία δὲ ἀμφοτέρων τούτων [ἡ] ὁδός.
Júzgate digno de toda palabra y acción conforme a la naturaleza, y que no te desvíen la crítica o los comentarios que vengan luego de algunos; antes bien, si algo es bueno hacerlo o decirlo, no te tengas por indigno de ello. Ellos tienen su propia parte rectora y siguen su propio impulso; no mires a eso, sino sigue recto tu camino, siguiendo tu propia naturaleza y la común: y el camino de ambas es uno solo.
Πορεύομαι διὰ τῶν κατὰ φύσιν, μέχρι πεσὼν ἀναπαύσομαι ἐναποπνεύσας μὲν τούτῳ, ἐξ οὖ καθ’ ἡμέραν ἀναπνέω, πεσὼν δὲ ἐπὶ τούτῳ, ἐξ οὗ καὶ τὸ σπερμάτιον ὁ πατήρ μου συνέλεξε καὶ τὸ αἱμάτιον ἡ μήτηρ καὶ τὸ γαλάκτιον ἡ τροφός· ἐξ οὗ καθ’ ἡμέραν τοσούτοις ἔτεσι βόσκομαι καὶ ἀρδεύομαι· ὃ φέρει με πατοῦντα καὶ εἰς τοσαῦτα ἀποχρώμενον αὐτῷ.
Camino a través de lo que es conforme a la naturaleza hasta que caiga y descanse, exhalando mi aliento en esto [el aire] de lo que cada día lo aspiro, y cayendo sobre esto [la tierra] de lo que mi padre recogió la semilla, mi madre la sangre y mi nodriza la leche; de lo que, cada día, durante tantos años, me alimento y me abrevo; lo que me sostiene cuando lo piso y cuando abuso de ello para tantas cosas.
Δριμύτητά σου οὐκ ἔχουσι θαυμάσαι· ἔστω, ἀλλὰ ἕτερα πολλά, ἐφ’ ὧν οὐκ ἔχεις εἰπεῖν· οὐ γὰρ πέφυκα. ἐκεῖνα οὖν παρέχου, ἅπερ ὅλα ἐστὶν ἐπὶ σοί, τὸ ἀκίβδηλον, τὸ σεμνόν, τὸ φερέπονον, τὸ ἀφιλήδονον, τὸ ἀμεμψίμοιρον, τὸ ὀλιγοδεές, τὸ εὐμενές, τὸ ἐλεύθερον, τὸ ἀπέρισσον, τὸ ἀφλύαρον, τὸ μεγαλεῖον. οὐκ αἰσθάνῃ πόσα ἤδη παρέχεσθαι δυνάμενος, ἐφ’ ὧν οὐδεμία ἀφυίας καὶ ἀνεπιτηδειότητος πρόφασις, ὅμως ἔτι κάτω μένεις ἑκών; ἢ καὶ γογγύζειν καὶ γλισχρεύεσθαι καὶ κολακεύειν καὶ τὸ σωμάτιον καταιτιᾶσθαι καὶ ἀρεσκεύεσθαι καὶ περπερεύεσθαι καὶ τοσαῦτα ῥιπτάζεσθαι τῇ ψυχῇ διὰ τὸ ἀφυῶς κατεσκευάσθαι ἀναγκάζῃ; οὐ μὰ τοὺς θεούς, ἀλλὰ τούτων μὲν πάλαι ἀπηλλάχθαι ἐδύνασο, μόνον δέ, εἰ ἄρα, ὡς βραδύτερος καὶ δυσπαρακολουθητότερος καταγινώσκεσθαι. καὶ τοῦτο δὲ ἀσκητέον μὴ παρενθυμουμένῳ μηδὲ ἐμφιληδονοῦντι τῇ νωθείᾳ.
No pueden admirar tu agudeza. Sea; pero hay otras muchas cosas de las que no puedes decir: «No tengo dotes naturales». Ofrece, pues, aquellas que dependen enteramente de ti: la sinceridad, la gravedad, la resistencia al esfuerzo, el desapego del placer, el no quejarte de tu suerte, el necesitar poco, la benevolencia, la libertad, la sencillez, la sobriedad en el hablar, la grandeza de alma. ¿No te das cuenta de cuántas [cualidades] podrías ofrecer ya, en las que no cabe ningún pretexto de falta de dotes o de aptitud, y, sin embargo, sigues voluntariamente por debajo? ¿O es que la falta de dotes te obliga a murmurar, a ser mezquino, a adular, a culpar a tu pobre cuerpo, a buscar agradar, a jactarte y a agitar tanto tu alma? No, por los dioses; de eso hace tiempo que podías haberte librado, y [dejar que] solo, en todo caso, se te reproche ser algo lento y torpe para comprender. Y también esto hay que ejercitarlo, sin desentenderse de ello ni complacerse en la lentitud.
Ὁ μέν τίς ἐστιν, ὅταν τι δεξιὸν περί τινα πράξῃ, πρόχειρος καὶ λογίσασθαι αὐτῷ τὴν χάριν. ὁ δὲ πρὸς μὲν τοῦτο οὐ πρόχειρος, ἄλλως μέντοι παρ’ ἑαυτῷ ὡς περὶ χρεώστου διανοεῖται καὶ οἶδεν ὃ πεποίηκεν. ὁ δέ τις τρόπον τινὰ οὐδὲ οἶδεν ὃ πεποίηκεν, ἀλλὰ ὅμοιός ἐστιν ἀμπέλῳ βότρυν ἐνεγκούσῃ καὶ μηδὲν ἄλλο προσεπιζητούσῃ μετὰ τὸ ἅπαξ τὸν ἴδιον καρπὸν ἐνηνοχέναι. ἵππος δραμών, κύων ἰχνεύσας, μέλισσα μέλι ποιήσασα, ἄνθρωπος δ’ εὖ ποιήσας οὐκ ἐπιβοᾶται, ἀλλὰ μεταβαίνει ἐφ’ ἕτερον, ὡς ἄμπελος ἐπὶ τὸ πάλιν ἐν τῇ ὥρᾳ τὸν βότρυν ἐνεγκεῖν. ἐν τούτοις οὗν δεῖ εἶναι τοῖς τρόπον τινὰ ἀπαρακολουθήτως αὐτὸ ποιοῦσι.— ναί ἀλλ’ αὐτὸ τοῦτο δεῖ παρακολουθεῖν· ἴδιον γάρ, φησί, τοῦ κοινωνικοῦ τὸ αἰσθάνεσθαι, ὅτι κοινωνικῶς ἐνεργεῖ, καὶ νὴ Δία βούλεσθαι καὶ τὸν κοινωνὸν αἰσθέσθαι.—ἀληθὲς μέν ἐστιν ὃ λέγεις, τὸ δὲ νῦν λεγόμενον παρεκδέχῃ· διὰ τοῦτο ἔσῃ εἶς ἐκείνων ὦν πρότερον ἐπεμνήσθην· καὶ γὰρ ἐκεῖνοι λογικῇ τινι πιθανότητι παράγονται. ἐὰν δὲ θελήσῃς συνεῖναι τί ποτέ ἐστι τὸ λεγόμενον, μὴ φοβοῦ, μὴ παρὰ τοῦτο παραλίπῃς τι ἔργον κοινωνικόν.
Uno, cuando hace un favor a alguien, está pronto también a cargarle en cuenta el beneficio. Otro no está pronto a eso, pero en su interior piensa en él como en un deudor y sabe lo que ha hecho. Otro, en cierto modo, ni siquiera sabe lo que ha hecho, sino que es semejante a la vid que ha producido racimos y no busca nada más una vez que ha dado su propio fruto. El caballo que ha corrido, el perro que ha seguido el rastro, la abeja que ha hecho miel, y el hombre que ha hecho un bien, no lo pregona, sino que pasa a otro, como la vid [pasa] a dar de nuevo racimos en su estación. Hay que estar, pues, entre los que hacen esto, en cierto modo, sin darse cuenta. —Sí, pero precisamente de esto hay que darse cuenta; porque es propio del [ser] social, dice, percibir que obra socialmente y, por Zeus, querer que también su compañero lo perciba. —Es verdad lo que dices, pero entiendes mal lo que ahora se dice; por eso serás uno de aquellos que mencioné antes, pues también ellos se dejan extraviar por cierta verosimilitud lógica. Pero si quieres comprender qué es lo que se dice, no temas que por ello vayas a dejar de lado alguna obra social.
Εὐχὴ Ἀθηναίων· ὗσον, ὗσον, ὦ φίλε Ζεῦ, κατὰ τῆς ἀρούρας τῆς Ἀθηναίων καὶ τῶν πεδίων. ἤτοι οὐ δεῖ εὔχεσθαι ἢ οὕτως ἁπλῶς καὶ ἐλευθέρως.
Plegaria de los atenienses: «Llueve, llueve, querido Zeus, sobre los campos y las llanuras de los atenienses». O no hay que orar, o [hay que hacerlo] así: con sencillez y libertad.
Ὁποῖόν τί ἐστι τὸ λεγόμενον, ὅτι· συνέταξεν ὁ Ἀσκληπιὸς τούτῳ ἱππασίαν ἢ ψυχρολουσίαν ἢ ἀνυποδησίαν, τοιοῦτόν ἐστι καὶ τό· συνέταξε τούτῳ ἡ τῶν ὅλων φύσις νόσον ἢ πήρωσιν ἢ ἀποβολὴν ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων. καὶ γὰρ ἐκεῖ τὸ συνέταξε τοιοῦτόν τι σημαίνει· ἔταξε τούτῳ τοῦτο ὡς κατάλληλον πρὸς ὑγίειαν, καὶ ἐνταῦθα τὸ συμβαῖνον ἑκάστῳ τέτακταί πως αὐτῷ ⟨ὡς⟩ κατάλληλον πρὸς τὴν εἱμαρμένην. οὕτως γὰρ καὶ συμβαίνειν αὐτὰ ἡμῖν λέγομεν ὡς καὶ τοὺς τετραγώνους λίθους ἐν τοῖς τείχεσιν ἤ ἐν ταῖς πυραμίσι συμβαίνειν οἱ τεχνῖται λέγουσι, συναρμόζοντας ἀλλήλοις τῇ ποιᾷ συνθέσει. ὅλως γὰρ ἁρμονία ἐστὶ μία καὶ ὥσπερ ἐκ πάντων τῶν σωμάτων ὁ κόσμος τοιοῦτον σῶμα συμπληροῦται, οὕτως ἐκ πάντων τῶν αἰτίων ἡ εἱμαρμένη τοιαύτη αἰτία συμπληροῦται. νοοῦσι δὲ ὃ λέγω καὶ οἱ τέλεον ἰδιῶται· φασὶ γάρ· τοῦτο ἔφερεν αὐτῷ. οὐκοῦν τοῦτο τούτῳ ἐφέρετο καὶ τοῦτο τούτῳ συνετάττετο· δεχώμεθα οὖν αὐτὰ ὡς ἐκεῖνα ⟨ἃ⟩ ὁ Ἀσκληπιὸς συντάττει. πολλὰ γοῦν καὶ ἐν ἐκείνοις ἐστὶ τραχέα, ἀλλὰ ἀσπαζόμεθα τῇ ἐλπίδι τῆς ὑγιείας. τοιοῦτόν τί σοι δοκείτω ἄνυσις καὶ συντέλεια τῶν τῇ κοινῇ φύσει δοκούντων, οἷον ἡ σὴ ὑγίεια, καὶ οὕτως ἀσπάζου πᾶν τὸ γινόμενον, κἂν ἀπηνέστερον δοκῇ, διὰ τὸ ἐκεῖ σε ἄγειν, ἐπὶ τὴν τοῦ κόσμου ὑγίειαν καὶ τὴν τοῦ Διὸς εὐοδίαν καὶ εὐπραγίαν. οὐ γὰρ ἂν τοῦτό τινι ἔφερεν, εἰ μὴ τῷ ὅλῳ συνέφερεν· οὐδὲ γὰρ ἡ τυχοῦσα φύσις φέρει τι, ὃ μὴ τῷ διοικουμένῳ ὑπ’ αὐτῆς κατάλληλόν ἐστιν. οὐκοῦν κατὰ δύο λόγους στέργειν χρὴ τὸ συμβαῖνόν σοι· καθ’ ἕνα μέν, ὅτι σοὶ ἐγίνετο καὶ σοὶ συνετάττετο καὶ πρὸς σέ πως εἶχεν, ἄνωθεν ἐκ τῶν πρεσβυτάτων αἰτίων συγκλωθόμενον· καθ’ ἕτερον δέ, ὅτι τῷ τὸ ὅλον διοικοῦντι τῆς εὐοδίας καὶ τῆς συντελείας καὶ νὴ Δία τῆς συμμονῆς αὐτῆς καὶ τὸ ἰδίᾳ εἰς ἕκαστον ἧκον αἴτιόν ἐστι. πηροῦται γὰρ τὸ ὁλόκληρον, ἐὰν καὶ ὁτιοῦν διακόψῃς τῆς συναφείας καὶ συνεχείας ὥσπερ τῶν μορίων, οὕτω δὴ καὶ τῶν αἰτίων· διακόπτεις δέ, ὅσον ἐπὶ σοί, ὅταν δυσαρεστῇς, καὶ τρόπον τινὰ ἀναιρεῖς.
Así como se dice: «Asclepio ha prescrito a este la equitación, los baños fríos o andar descalzo», así también [se dice]: «La naturaleza del todo ha prescrito a este enfermedad, mutilación, pérdida u otra cosa semejante». Porque allí «prescribió» significa algo así como: «le ordenó esto como adecuado para su salud»; y aquí, lo que sucede a cada uno le ha sido ordenado de algún modo como adecuado a su destino. Así también decimos que estas cosas nos «encajan», como los artesanos dicen que las piedras cuadradas «encajan» en los muros o en las pirámides, cuando ajustan unas con otras en una determinada composición. Pues, en suma, hay una sola armonía; y así como el mundo, ese gran cuerpo, se completa con todos los cuerpos, así el destino, esa gran causa, se completa con todas las causas. Lo que digo lo entienden incluso los completamente profanos, pues dicen: «Esto le traía [el destino]». Así pues, esto se le traía a este y esto se le prescribía. Aceptémoslo, pues, como lo que prescribe Asclepio. Muchas cosas son ásperas también en aquellas [prescripciones], pero las acogemos con la esperanza de la salud. Que te parezca algo así el cumplimiento y la consumación de lo que decide la naturaleza común, como tu salud; y acoge así todo lo que sucede, aunque parezca bastante duro, porque conduce allí: a la salud del mundo, al buen camino y al buen éxito de Zeus. Pues no le traería esto a nadie si no conviniera al todo; porque ninguna naturaleza, sea cual sea, trae nada que no sea adecuado para lo que ella gobierna. Así pues, por dos razones debes amar lo que te sucede: una, porque te sucedía a ti, te estaba prescrito y se refería de algún modo a ti, hilado desde arriba con las causas más antiguas; otra, porque lo que llega a cada uno en particular es causa del buen camino, de la consumación y, por Zeus, de la permanencia misma de aquel que gobierna el todo. Pues el conjunto queda mutilado si cortas cualquier cosa de su cohesión y continuidad, tanto de sus partes como de sus causas; y tú la cortas, en cuanto de ti depende, cuando te disgustas, y en cierto modo la destruyes.✦
Asclepio: dios de la medicina, en cuyos santuarios se prescribían regímenes curativos. El verbo griego symbaínein significa a la vez «suceder» y «encajar», de ahí el juego de palabras con las piedras.
Μὴ σικχαίνειν μηδὲ ἀπαυδᾶν μηδὲ ἀποδυσπετεῖν, εἰ μὴ καταπυκνοῦταί σοι τὸ ἀπὸ δογμάτων ὀρθῶν ἕκαστα πράσσειν, ἀλλὰ ἐκκρουσθέντα πάλιν ἐπανιέναι καὶ ἀσμενίζειν, εἰ τὰ πλείω ἀνθρωπικώτερα, καὶ φιλεῖν τοῦτο, ἐφ̓ ὃ ἐπανέρχῃ, καὶ μὴ ὡς πρὸς παιδαγωγὸν τὴν φιλοσοφίαν ἐπανιέναι, ἀλλ’ ὡς οἱ ὀφθαλμιῶντες πρὸς τὸ σπογγάριον καὶ τὸ ᾠόν, ὡς ἄλλος πρὸς κατάπλασμα, ὡς πρὸς καταιόνησιν. οὕτως γὰρ οὐδὲν ἐπιδείξῃ τὸ πειθαρχεῖν τῷ λόγῳ, ἀλλὰ προσαναπαύσῃ αὐτῷ. μέμνησο δὲ ὅτι φιλοσοφία μόνα θέλει ἃ ἡ φύσις σου θέλει· σὺ δὲ ἄλλο ἤθελες οὐ κατὰ φύσιν. τί γὰρ τούτων προσηνέστερον; ἡ γὰρ ἡδονὴ οὐχὶ διὰ τοῦτο σφάλλει; ἀλλὰ θέασαι, εἰ προσηνέστερον μεγαλοψυχία, ἐλευθερία, ἁπλότης, εὐγνωμοσύνη, ὁσιότης, αὐτῆς γὰρ φρονήσεως τί προσηνέστερον, ὅταν τὸ ἄπταιστον καὶ εὔρουν ἐν πᾶσι τῆς παρακολουθητικῆς καὶ ἐπιστημονικῆς δυνάμεως ἐνθυμηθῇς;
No sentir asco, ni desanimarse, ni impacientarse, si no consigues del todo obrar en cada cosa según principios rectos; antes bien, cuando hayas sido rechazado, volver de nuevo y alegrarte si la mayor parte [de tus actos] es más digna de un hombre, y amar aquello a lo que vuelves; y no volver a la filosofía como a un pedagogo, sino como los enfermos de los ojos [vuelven] a la esponjita y al huevo, como otro a la cataplasma, como [otro] a la loción. Así no harás alarde de obedecer a la razón, sino que descansarás en ella. Recuerda que la filosofía quiere solo lo que quiere tu naturaleza; y tú querías otra cosa, no conforme a la naturaleza. Porque ¿qué hay más agradable que esto? ¿No es precisamente por eso, [por parecer agradable,] por lo que el placer nos engaña? Mira, más bien, si no es más agradable la grandeza de alma, la libertad, la sencillez, la bondad, la santidad. ¿Y qué hay más agradable que la sabiduría misma, cuando consideras la seguridad y la fluidez en todo de la facultad de comprender y conocer?✦
Pedagogo: el esclavo que acompañaba y vigilaba a los niños; la filosofía no ha de ser una tutela temida, sino un remedio buscado.
Τὰ μὲν πράγματα ἐν τοιαύτῃ τρόπον τινὰ ἐγκαλύψει ἐστίν, ὥστε φιλοσόφοις οὐκ ὀλίγοις οὐδὲ τοῖς τυχοῦσιν ἔδοξε παντάπασιν ἀκατάληπτα εἶναι, πλὴν αὐτοῖς γε τοῖς Στωικοῖς δυσκατάληπτα δοκεῖ· καὶ πᾶσα ἡ ἡμετέρα συγκατάθεσις μεταπτώτη· ποῦ γὰρ ὁ ἀμετάπτωτος; μέτιθι τοίνυν ἐπ’ αὐτὰ τὰ ὑποκείμενα ὡς ὀλιγοχρόνια καὶ εὐτελῆ καὶ δυνάμενα ἐν κτήσει κιναίδου ἢ πόρνης ἢ λῃστοῦ εἶναι. μετὰ τοῦτο ἔπιθι ἐπὶ τὰ τῶν συμβιούντων ἤθη, ὧν μόλις ἐστὶ καὶ τοῦ χαριεστάτου ἀνασχέσθαι, ἵνα μὴ λέγω, ὅτι καὶ ἑαυτόν τις μόγις ὑπομένει. ἐν τοιούτῳ οὖν ζόφῳ καὶ ῥύπῳ καὶ τοσαύτῃ ῥύσει τῆς τε οὐσίας καὶ τοῦ χρόνου καὶ τῆς κινήσεως καὶ τῶν κινουμένων τί ποτέ ἐστι τὸ ἐκτιμηθῆναι ἢ τὸ ὅλως σπουδασθῆναι δυνάμενον, οὐδ’ ἐπινοῶ. τοὐναντίον γὰρ δεῖ παραμυθούμενον ἑαυτὸν περιμένειν τὴν φυσικὴν λύσιν καὶ μὴ ἀσχάλλειν τῇ διατριβῇ, ἀλλὰ τούτοις μόνοις προσαναπαύεσθαι· ἑνὶ μὲν τῷ, ὅτι οὐδὲν συμβήσεταί μοι ὃ οὐχὶ κατὰ τὴν τῶν ὅλων φύσιν ἐστίν· ἑτέρῳ δέ, ὅτι ἔξεστί μοι μηδὲν πράσσειν παρὰ τὸν ἐμὸν θεὸν καὶ δαίμονα· οὐδεὶς γὰρ ὁ ἀναγκάσων τοῦτον παραβῆναι.
Las cosas están, en cierto modo, envueltas en tal velo que a no pocos filósofos, y no de los vulgares, les pareció que eran del todo incomprensibles; e incluso a los mismos estoicos les parecen difíciles de comprender. Y todo nuestro asentimiento es mudable: pues ¿dónde está el que no cambia? Pasa, pues, a los objetos mismos: ¡qué efímeros y sin valor, y capaces de estar en posesión de un depravado, de una prostituta o de un bandido! Después, pasa a los caracteres de los que viven contigo: a duras penas se puede soportar al más amable de ellos, por no decir que apenas se soporta uno a sí mismo. En tal tiniebla y suciedad, en tan gran flujo de la sustancia y del tiempo, del movimiento y de lo que se mueve, no concibo qué puede haber que merezca ser estimado o, en absoluto, buscado con empeño. Al contrario, hay que consolarse a uno mismo y esperar la disolución natural, y no impacientarse por la demora, sino descansar solo en estas [verdades]: una, que no me sucederá nada que no sea conforme a la naturaleza del todo; otra, que está en mi mano no hacer nada contra mi dios y mi daímon, pues no hay nadie que me obligue a transgredirlo.✦
Daímon: el genio o espíritu divino que habita en cada ser humano; para Marco, la razón interior, parte de la divinidad (véase V.27).
Πρὸς τί ποτε ἄρα νῦν χρῶμαι τῇ ἐμαυτοῦ ψυχῇ; παρ’ ἕκαστα τοῦτο ἐπανερωτᾶν ἑαυτὸν καὶ ἐξετάζειν τί μοί ἐστι νῦν ἐν τούτῳ τῷ μορίῳ, ὃ δὴ ἡγεμονικὸν καλοῦσι, καὶ τίνος ἄρα νῦν ἔχω ψυχήν; μήτι παιδίου; μήτι μειρακίου; μήτι γυναικαρίου; μήτι τυράννου; μήτι κτήνους; μήτι θηρίου;
¿Para qué uso ahora mi alma? Preguntarte esto en cada ocasión y examinar qué hay ahora en mí, en esa parte que llaman rectora (hegemonikón), y de quién tengo ahora el alma: ¿acaso de un niño? ¿De un muchacho? ¿De una mujerzuela? ¿De un tirano? ¿De una bestia de carga? ¿De una fiera?✦
Parte rectora (hegemonikón): en la psicología estoica, el centro del alma donde residen la razón, el juicio, el asentimiento y el impulso.
Ὁποῖά τινά ἐστι τὰ τοῖς πολλοῖς δοκοῦντα ἀγαθά, κἂν ἐντεῦθεν λάβοις. εἰ γάρ τις ἐπινοήσειεν ὑπάρχοντά τινα ὡς ἀληθῶς ἀγαθά, οἷον φρόνησιν, σωφροσύνην, δικαιοσύνην, ἀνδρείαν, οὐκ ἂν ταῦτα προεπινοήσας ἐπακοῦσαι δυνηθείη τό· ʽὑπὸ τῶν ἀγαθῶνʼ, οὐ γὰρ ἐφαρμόσει. τὰ δέ γε τοῖς πολλοῖς φαινόμενα ἀγαθὰ προεπινοήσας τις ἐπακούσεται καὶ ῥᾳδίως δέξεται ὡς οἰκείως ἐπιλεγόμενον τὸ ὑπὸ τοῦ κωμικοῦ εἰρημένον. οὕτως καὶ οἱ πολλοὶ φαντάζονται τὴν διαφοράν· οὐ γὰρ ἂν τοῦτο μὲν [οὐ] προσέκοπτε καὶ ἀπηξιοῦτο, τὸ δὲ ἐπὶ τοῦ πλούτου καὶ τῶν πρὸς τρυφὴν ἢ δόξαν εὐκληρημάτων παρεδεχόμεθα ὡς ἱκνουμένως καὶ ἀστείως εἰρημένον. πρόιθι οὖν καὶ ἐρώτα, εἰ τιμητέον καὶ ἀγαθὰ ὑποληπτέον τὰ τοιαῦτα, ὧν προεπινοηθέντων οἰκείως ἂν ἐπιφέροιτο τὸ τὸν κεκτημένον αὐτὰ ὑπὸ τῆς εὐπορίας ʽοὐκ ἔχειν ὅποι χέσῃʼ.
Qué clase de cosas son las que la mayoría tiene por bienes, puedes captarlo también por lo siguiente. Si alguien piensa en ciertos bienes que lo son verdaderamente —por ejemplo, la sabiduría, la templanza, la justicia, la valentía—, después de haberlos pensado no podría oír aquello de «a causa de sus bienes», porque no encajaría. En cambio, si alguien piensa antes en lo que a la mayoría le parecen bienes, oirá y aceptará fácilmente, como añadido con propiedad, lo que dijo el poeta cómico. Así también la mayoría se representa la diferencia; pues, de otro modo, aquello no chocaría ni sería rechazado [en el primer caso], mientras que, dicho de la riqueza y de las fortunas que llevan al lujo o a la fama, lo aceptamos como dicho con acierto y con gracia. Avanza, pues, y pregunta si hay que estimar y tener por bienes tales cosas, tras haber pensado en las cuales podría añadirse con propiedad que quien las posee, por su abundancia, «no tiene dónde hacer de vientre».✦
El poeta cómico es probablemente Menandro: alguien tiene tantos bienes que «no tiene dónde aliviarse»; la burla solo encaja si por «bienes» se entienden las riquezas.
Ἐξ αἰτιώδους καὶ ὑλικοῦ συνέστηκα, οὐδέτερον δὲ τούτων εἰς τὸ μὴ ὂν φθαρήσεται, ὥσπερ οὐδὲ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ὑπέστη. οὐκοῦν καταταχθήσεται πᾶν μέρος ἐμὸν κατὰ μεταβολὴν εἰς μέρος τι τοῦ κόσμου καὶ πάλιν ἐκεῖνο εἰς ἕτερον μέρος τι τοῦ κόσμου μεταβαλεῖ καὶ ἤδη εἰς ἄπειρον. κατὰ τοιαύτην δὲ μεταβολὴν κἀγὼ ὑπέστην καὶ οἱ ἐμὲ γεννήσαντες καὶ ἐπανιόντι εἰς ἄλλο ἄπειρον. οὐδὲν γὰρ κωλύει οὕτως φάναι, κἂν κατὰ περιόδους πεπερασμένας ὁ κόσμος διοικῆται.
Estoy compuesto de lo causal y de lo material; ninguna de estas dos cosas se destruirá en la nada, como tampoco surgió de la nada. Así pues, cada parte mía será asignada, por transformación, a alguna parte del mundo, y esta, a su vez, se transformará en otra parte del mundo, y así hasta el infinito. Por una transformación semejante surgí yo también, y los que me engendraron, y [así] para quien se remonte hacia otro infinito. Pues nada impide decirlo así, aunque el mundo se gobierne según ciclos limitados.✦
Ciclos limitados: según la doctrina estoica, el mundo se disuelve periódicamente en fuego (ekpýrosis) y vuelve a renacer.
Ὁ λόγος καὶ ἡ λογικὴ τέχνη δυνάμεις εἰσὶν ἑαυταῖς ἀρκούμεναι καὶ τοῖς καθ’ ἑαυτὰς ἔργοις. ὁρμῶνται μὲν οὖν ἀπὸ τῆς οἰκείας ἀρχῆς, ὁδεύουσι δὲ εἰς τὸ προκείμενον τέλος, καθὸ κατορθώσεις αἱ τοιαῦται πράξεις ὀνομάζονται τὴν ὀρθότητα τῆς ὁδοῦ σημαίνουσαι.
La razón y el arte racional son facultades que se bastan a sí mismas y a las obras que les son propias. Parten de su propio principio y caminan hacia el fin propuesto; por eso tales acciones se llaman «rectitudes», porque indican la rectitud del camino.✦
«Rectitudes» (katorthóseis): término estoico para las acciones perfectamente rectas del sabio.
Οὐδὲν τούτων ῥητέον ἀνθρώπου, ἃ ἀνθρώπῳ, καθὸ ἄνθρωπός ἐστιν, οὐκ ἐπιβάλλει. οὐκ ἔστιν ἀπαιτήματα ἀνθρώπου οὐδὲ ἐπαγγέλλεται αὐτὰ ἡ τοῦ ἀνθρώπου φύσις οὐδὲ τελειότητές εἰσι τῆς τοῦ ἀνθρώπου φύσεως. οὐ τοίνυν οὐδὲ τὸ τέλος ἐν αὐτοῖς ἐστι τῷ ἀνθρώπῳ κείμενον οὐδέ γε τὸ συμπληρωτικὸν τοῦ τέλους, τὸ ἀγαθόν. ἐπεὶ εἴ τι τούτων ἦν ἐπιβάλλον τῷ ἀνθρώπῳ, οὐκ ἂν τὸ ὑπερφρονεῖν αὐτῶν καὶ κατεξανίστασθαι ἐπιβάλλον ἦν οὐδὲ ἐπαινετὸς ἦν ὁ ἀπροσδεῆ τούτων ἑαυτὸν παρεχόμενος, οὐδ’ ἂν ὁ ἐλαττωτικὸς ἑαυτοῦ ἔν τινι τούτων ἀγαθὸς ἦν, εἴπερ ταῦτα ἀγαθὰ ἦν. νῦν δ᾽, ὅσῳπερ πλείω τις ἀφαιρῶν ἑαυτοῦ τούτων ἢ τοιούτων ἑτέρων ἢ καὶ ἀφαιρούμενός τι τούτων ἀνέχηται, τοσῷδε μᾶλλον ἀγαθός ἐστιν.
No hay que llamar propio del hombre nada de aquello que no le corresponde al hombre en cuanto hombre. Esas cosas no son exigencias del hombre, ni la naturaleza del hombre las promete, ni son perfecciones de la naturaleza del hombre. Por tanto, tampoco reside en ellas el fin del hombre, ni lo que completa ese fin: el bien. Además, si alguna de ellas le correspondiera al hombre, no le correspondería despreciarlas y rebelarse contra ellas, ni sería digno de alabanza quien se muestra sin necesidad de ellas, ni sería bueno quien se priva de alguna de ellas, si de veras fueran bienes. Pero, de hecho, cuanto más se priva uno de estas cosas o de otras semejantes, o soporta que se le prive de alguna de ellas, tanto mejor es.
Οἷα ἂν πολλάκις φαντασθῇς, τοιαύτη σοι ἔσται ἡ διάνοια· βάπτεται γὰρ ὑπὸ τῶν φαντασιῶν ἡ ψυχή. βάπτε οὐν αὐτὴν τῇ συνεχείᾳ τῶν τοιούτων φαντασιῶν· οἷον, ὅτι ὅπου ζῆν ἐστιν, ἐκεῖ καὶ εὖ ζῆν· ἐν αὐλῇ δὲ ζῆν ἐστιν· ἔστιν ἄρα καὶ εὖ ζῆν ἐν αὐλῇ. καὶ πάλιν, ὅτι οὗπερ ἕνεκεν ἕκαστον κατεσκεύασται, πρὸς τοῦτο φέρεται· πρὸς ὃ φέρεται δέ, ἐν τούτῳ τὸ τέλος αὐτοῦ· ὅπου δὲ τὸ τέλος, ἐκεῖ καὶ τὸ συμφέρον καὶ τὸ ἀγαθὸν ἑκάστου· τὸ ἄρα ἀγαθὸν τοῦ λογικοῦ ζῴου κοινωνία. ὅτι γὰρ πρὸς κοινωνίαν γεγόναμεν, πάλαι δέδεικται· ἢ οὐκ ἦν ἐναργὲς ὅτι τὰ χείρω τῶν κρειττόνων ἕνεκεν, τὰ δὲ κρείττω ἀλλήλων; κρείττω δὲ τῶν μὲν ἀψύχων τὰ ἔμψυχα, τῶν δὲ ἐμψύχων τὰ λογικά.
Tal como sean tus representaciones frecuentes, así será tu pensamiento; porque el alma se tiñe de sus representaciones. Tíñela, pues, con la continuidad de representaciones como estas: que donde es posible vivir, allí es posible también vivir bien; es posible vivir en la corte; luego también es posible vivir bien en la corte. Y de nuevo: que cada cosa tiende hacia aquello para lo cual ha sido constituida; y hacia lo que tiende, en eso está su fin; y donde está el fin, allí está también lo conveniente y el bien de cada uno; por tanto, el bien del ser racional es la comunidad. Pues hace tiempo que quedó demostrado que hemos nacido para la comunidad. ¿O no era evidente que los seres inferiores son para los superiores, y los superiores unos para otros? Y superiores a los inanimados son los animados, y a los animados, los racionales.
Τὸ τὰ ἀδύνατα διώκειν μανικόν· ἀδύνατον δὲ τὸ τοὺς φαύλους μὴ τοιαῦτά τινα ποιεῖν.
Perseguir lo imposible es propio de un loco; y es imposible que los malvados no hagan cosas de esta clase.
Οὐδὲν οὐδενὶ συμβαίνει ὃ οὐχὶ πέφυκε φέρειν. ἄλλῳ τὰ αὐτὰ συμβαίνει καὶ ἤτοι ἀγνοῶν ὅτι συμβέβηκεν, ἢ ἐπιδεικνύμενος μεγαλοφροσύνην, εὐσταθεῖ καὶ ἀκάκωτος μένει. δεινὸν οὖν ἄγνοιαν καὶ ἀρέσκειαν ἰσχυροτέρας εἶναι φρονήσεως.
A nadie le sucede nada que no esté por naturaleza capacitado para soportar. A otro le suceden las mismas cosas y, o porque ignora que le han sucedido, o porque hace alarde de grandeza de ánimo, se mantiene firme e indemne. Es terrible, pues, que la ignorancia y el afán de agradar sean más fuertes que la sabiduría.
Τὰ πράγματα αὐτὰ οὐδ’ ὁπωστιοῦν ψυχῆς ἅπτεται οὐδὲ ἔχει εἴσοδον πρὸς ψυχὴν οὐδὲ τρέψαι οὐδὲ κινῆσαι ψυχὴν δύναται, τρέπει δὲ καὶ κινεῖ αὐτὴ ἑαυτὴν μόνη καὶ οἵων ἂν κριμάτων καταξιώσῃ ἑαυτήν, τοιαῦτα ἑαυτῇ ποιεῖ τὰ προσυφεστῶτα.
Las cosas mismas no tocan en absoluto el alma, ni tienen acceso al alma, ni pueden desviarla ni moverla; es ella sola la que se desvía y se mueve a sí misma, y según los juicios que considere dignos de sí, así hace para sí las cosas que se le presentan.
Καθ’ ἕτερον μὲν λόγον ἡμῖν ἐστιν οἰκειότατον ἄνθρωπος, καθ’ ὅσον εὖ ποιητέον αὐτοὺς καὶ ἀνεκτέον· καθ̓ ὅσον δὲ ἐνίστανταί τινες εἰς τὰ οἰκεῖα ἔργα, ἕν τι τῶν ἀδιαφόρων μοι γίνεται ὁ ἄνθρωπος οὐχ ἧσσον ἢ ἥλιος ἢ ἄνεμος ἢ θηρίον. ὑπὸ τούτων δὲ ἐνέργεια μέν τις ἐμποδισθείη ἄν, ὁρμῆς δὲ καὶ διαθέσεως οὐ γίνεται ἐμπόδια διὰ τὴν ὑπεξαίρεσιν καὶ τὴν περιτροπήν. περιτρέπει γὰρ καὶ μεθίστησι πᾶν τὸ τῆς ἐνεργείας κώλυμα ἡ διάνοια εἰς τὸ προηγούμενον καὶ πρὸ ἔργου γίνεται τὸ τοῦ ἔργου τούτου ἐφεκτικὸν καὶ πρὸ ὁδοῦ τὸ τῆς ὁδοῦ ταύτης ἐνστατικόν.
En un sentido, el hombre es lo más afín a nosotros, en cuanto debemos hacerles bien y soportarlos; pero en cuanto algunos se oponen a mis acciones propias, el hombre se me vuelve una de las cosas indiferentes, no menos que el sol, el viento o una fiera. Por ellos podría ser obstaculizada alguna actividad, pero no hay obstáculos para el impulso y la disposición, gracias a la reserva y a la conversión. Pues el pensamiento convierte y traslada todo impedimento de su actividad a lo que se propone; y lo que frenaba esta obra se vuelve provecho para la obra, y lo que obstruía este camino, ayuda para el camino.✦
Indiferentes (adiáphora): para los estoicos, todo lo que no es en sí ni bueno ni malo (salud, riqueza, fama, muerte...), pues solo la virtud es bien y solo el vicio, mal.
Τῶν ἐν τῷ κόσμῳ τὸ κράτιστον τίμα· ἔστι δὲ τοῦτο τὸ πᾶσι χρώμενον καὶ πάντα διέπον. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἐν σοὶ τὸ κράτιστον τίμα· ἔστι δὲ τοῦτο τὸ ἐκείνῳ ὁμογενές. καὶ γὰρ ἐπὶ σοῦ τὸ τοῖς ἄλλοις χρώμενον τοῦτό ἐστι καὶ ὁ σὸς βίος ὑπὸ τούτου διοικεῖται.
Honra lo más poderoso de cuanto hay en el mundo: es aquello que se sirve de todo y todo lo gobierna. Del mismo modo, honra también lo más poderoso de cuanto hay en ti: es aquello que es del mismo linaje que aquel. Pues también en ti es eso lo que se sirve de lo demás, y tu vida es gobernada por ello.
Ὃ τῇ πόλει οὐκ ἔστι βλαβερόν, οὐδὲ τὸν πολίτην βλάπτει. ἐπὶ πάσης τῆς τοῦ βεβλάφθαι φαντασίας τοῦτον ἔπαγε τὸν κανόνα· εἰ ἡ πόλις ὑπὸ τούτου μὴ βλάπτεται, οὐδὲ ἐγὼ βέβλαμμαι· εἰ δὲ ἡ πόλις βλάπτεται, οὐκ ὀργιστέον, ⟨ἀλλὰ δεικτέον⟩ τῷ βλάπτοντι τὴν πόλιν τί τὸ παρορώμενον.
Lo que no es dañino para la ciudad tampoco daña al ciudadano. Ante toda representación de haber sido dañado, aplica esta regla: si la ciudad no es dañada por esto, tampoco yo he sido dañado; y si la ciudad es dañada, no hay que enojarse, sino mostrar al que daña a la ciudad qué es lo que ha descuidado.
Πολλάκις ἐνθυμοῦ τὸ τάχος τῆς παραφορᾶς καὶ ὑπεξαγωγῆς τῶν ὄντων καὶ γινομένων. ἤ τε γὰρ οὐσία οἷον ποταμὸς ἐν διηνεκεῖ ῥύσει καὶ αἱ ἐνέργειαι ἐν συνεχέσι μεταβολαῖς καὶ τὰ αἴτια ἐν μυρίαις τροπαῖς καὶ σχεδὸν οὐδὲν ἑστὼς καὶ τὸ πάρεγγυς· τὸ δὲ ἄπειρον τοῦ τε παρῳχηκότος καὶ μέλλοντος ἀχανές, ᾧ πάντα ἐναφανίζεται. πῶς οὖν οὐ μωρὸς ὁ ἐν τούτοις φυσώμενος ἢ σπώμενος ἢ σχετλιάζων ὡς ἔν τινι χρόνῳ καὶ ἐπὶ μακρὸν ἐνοχλήσαντι;
Piensa a menudo en la rapidez con que pasan y desaparecen las cosas que son y las que llegan a ser. Porque la sustancia es como un río en continuo fluir; las actividades, en continuos cambios; las causas, en innumerables variaciones; y casi nada está fijo, ni siquiera lo que está cerca. Y el infinito del pasado y del futuro es un abismo en el que todo se desvanece. ¿Cómo, pues, no ha de ser necio quien en medio de esto se envanece, se atormenta o se queja, como [si algo] le molestara durante algún tiempo, y por largo tiempo?
Μέμνησο τῆς συμπάσης οὐσίας, ἧς ὀλίγιστον μετέχεις, καὶ τοῦ σύμπαντος αἰῶνος, οὗ βραχὺ καὶ ἀκαριαῖόν σοι διάστημα ἀφώρισται, καὶ τῆς εἱμαρμένης, ἧς πόστον εἶ μέρος;
Acuérdate de la sustancia entera, de la que participas en una mínima parte; y del tiempo entero, del que se te ha asignado un intervalo breve e instantáneo; y del destino: ¿qué parte eres de él?
Ἄλλος ἁμαρτάνει τι εἰς ἐμέ; ὄψεται· ἰδίαν ἔχει διάθεσιν, ἰδίαν ἐνέργειαν. ἐγὼ νῦν ἔχω, ὅ με θέλει νῦν ἔχειν ἡ κοινὴ φύσις, καὶ πράσσω, ὅ με νῦν πράσσειν θέλει ἡ ἐμὴ φύσις.
¿Otro peca contra mí? Él verá: tiene su propia disposición, su propia actividad. Yo tengo ahora lo que la naturaleza común quiere que tenga ahora, y hago lo que mi naturaleza quiere que haga ahora.
Τὸ ἡγεμονικὸν καὶ κυριεῦον τῆς ψυχῆς σου μέρος ἄτρεπτον ἔστω ὑπὸ τῆς ἐν τῇ σαρκὶ λείας ἢ τραχείας κινήσεως καὶ μὴ συγκρινέσθω, ἀλλὰ περιγραφέτω αὑτὸ καὶ περιοριζέτω τὰς πείσεις ἐκείνας ἐν τοῖς μορίοις. ὄταν δὲ ἀναδιδῶνται κατὰ τὴν ἑτέραν συμπάθειαν εἰς τὴν διάνοιαν ὡς ἐν σώματι ἡνωμένῳ, τότε πρὸς μὲν τὴν αἴσθησιν φυσικὴν οὖσαν οὐ πειρατέον ἀντιβαίνειν, τὴν δὲ ὑπόληψιν τὴν ὡς περὶ ἀγαθοῦ ἢ κακοῦ μὴ προστιθέτω τὸ ἡγεμονικὸν ἐξ ἑαυτοῦ.
Que la parte rectora y soberana de tu alma permanezca inalterable ante el movimiento suave o áspero de la carne, y que no se mezcle con él, sino que se circunscriba a sí misma y limite esas afecciones a sus miembros. Y cuando, por la otra simpatía, se transmitan al pensamiento, como en un cuerpo unificado, entonces no hay que intentar oponerse a la sensación, que es natural; pero que la parte rectora no añada por sí misma el juicio de que es un bien o un mal.
ʽΣυζῆν θεοῖς.ʼ συζῇ δὲ θεοῖς ὁ συνεχῶς δεικνὺς αὐτοῖς τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἀρεσκομένην μὲν τοῖς ἀπονεμομένοις, ποιοῦσαν δὲ ὅσα βούλεται ὁ δαίμων, ὃν ἑκάστῳ προστάτην καὶ ἡγεμόνα ὁ Ζεὺς ἔδωκεν, ἀπόσπασμα ἑαυτοῦ. οὗτος δέ ἐστιν ὁ ἑκάστου νοῦς καὶ λόγος.
«Vivir con los dioses.» Vive con los dioses quien continuamente les muestra su alma contenta con lo que se le asigna y haciendo cuanto quiere el daímon que Zeus dio a cada uno como protector y guía, fragmento de sí mismo. Y este es la inteligencia y la razón de cada uno.
Τῷ γράσωνι μήτι ὀργίζῃ, μήτι τῷ ὀζοστόμῳ ὀργίζῃ; τί σοι ποιήσει; τοιοῦτον στόμα ἔχει, τοιαύτας μάλας ἔχει, ἀνάγκη τοιαύτην ἀποφορὰν ἀπὸ τοιούτων γίνεσθαι. —ἀλλ’ ὁ ἄνθρωπος λόγον ἔχει, φησί, καὶ δύναται συννοεῖν ἐφιστάνων τί πλημμελεῖ.—εὖ σοι γένοιτο· τοιγαροῦν καὶ σὺ λόγον ἔχεις, κίνησον λογικῇ διαθέσει λογικὴν διάθεσιν, δεῖξον, ὑπόμνησον· εἰ γὰρ ἐπαίει, θεραπεύσεις καὶ οὐ χρεία ὀργῆς. Οὔτε τραγῳδὸς οὔτε πόρνη.
¿Te enojas con el que huele a chivo? ¿Te enojas con el que tiene mal aliento? ¿Qué va a hacerte? Tiene tal boca, tiene tales axilas; es inevitable que de tales cosas salga tal emanación. —Pero el hombre tiene razón, dice, y puede, si se detiene a pensarlo, comprender en qué falla. —¡Enhorabuena! Pues bien, también tú tienes razón: mueve con tu disposición racional su disposición racional; muéstraselo, recuérdaselo. Si te escucha, lo curarás, y no hará falta la ira. Ni actor trágico ni prostituta.✦
«Ni actor trágico ni prostituta»: sin teatralidad ni afán de complacer; la frase, muy breve, puede ser una anotación independiente.
Ὡς ἐξελθὼν ζῆν διανοῇ, οὕτως ἐνταῦθα ζῆν ἔξεστιν· ἐὰν δὲ μὴ ἐπιτρέπωσι, τότε καὶ τοῦ ζῆν ἔξιθι, οὕτως μέντοι ὡς μηδὲν κακὸν πάσχων. καπνὸς καὶ ἀπέρχομαι· τί αὐτὸ πρᾶγμα δοκεῖς; μέχρι δέ με τοιοῦτον οὐδὲν ἐξάγει, μένω ἐλεύθερος καὶ οὐδείς με κωλύσει ποιεῖν ἃ θέλω· θέλω δὲ κατὰ φύσιν τοῦ λογικοῦ καὶ κοινωνικοῦ ζῴου.
Tal como piensas vivir cuando hayas salido [de aquí], así te es posible vivir aquí. Y si no te lo permiten, sal entonces también de la vida, pero como quien no sufre ningún mal. «Hay humo, y me voy»: ¿por qué lo tienes por gran cosa? Pero mientras nada semejante me haga salir, permanezco libre y nadie me impedirá hacer lo que quiero; y quiero lo que es conforme a la naturaleza del ser racional y social.✦
«Hay humo, y me voy»: imagen de Epicteto (Disertaciones I, 25, 18): cuando una casa se llena de humo, uno sale; así el estoico admitía salir de la vida si se hace imposible vivir conforme a la razón.
Ὁ τοῦ ὅλου νοῦς κοινωνικός. πεποίηκε γοῦν τὰ χείρω τῶν κρειττόνων ἕνεκεν καὶ τὰ κρείττω ἀλλήλοις συνήρμοσεν. ὁρᾷς πῶς ὑπέταξε, συνέταξε, καὶ τὸ κατ’ ἀξίαν ἀπένειμεν ἑκάστοις καὶ τὰ κρατιστεύοντα εἰς ὁμόνοιαν ἀλλήλων συνήγαγεν.
La inteligencia del todo es social. Ha hecho, en efecto, lo inferior en vista de lo superior, y ha armonizado entre sí lo superior. Ves cómo ha subordinado, coordinado, asignado a cada uno lo que le corresponde según su mérito, y reunido a los mejores en mutua concordia.
Πῶς προσενήνεξαι μέχρι νῦν θεοῖς, γονεῦσιν, ἀδελφοῖς, γυναικί, τέκνοις, διδασκάλοις, τροφεῦσι, φίλοις, οἰκείοις, οἰκέταις· εἰ πρὸς πάντας σοι μέχρι νῦν ἐστι τό· μήτε τινὰ ῥέξαι ἐξαίσιον μήτε ⟨τι⟩ εἰπεῖν. ἀναμιμνῄσκου δὲ καὶ δι’ οἵων διελήλυθας καὶ οἷα ἤρκεσας ὑπομεῖναι καὶ ὅτι πλήρης ἤδη σοι ἡ ἱστορία τοῦ βίου καὶ τελεία ἡ λειτουργία καὶ πόσα ὦπται καλὰ καὶ πόσων μὲν ἡδονῶν καὶ πόνων ὑπερεῖδες, πόσα δὲ ἔνδοξα παρεῖδες, εἰς ὅσους δὲ ἀγνώμονας εὐγνώμων ἐγένου.
¿Cómo te has comportado hasta ahora con los dioses, con tus padres, tus hermanos, tu esposa, tus hijos, tus maestros, tus preceptores, tus amigos, tus allegados, tus servidores? [Mira] si hasta ahora puedes decir respecto a todos: «sin haber hecho ni dicho a nadie nada inicuo». Y recuerda también por qué cosas has pasado y cuántas fuiste capaz de soportar; y que la historia de tu vida está ya completa y tu servicio cumplido; y cuántas cosas bellas has visto, cuántos placeres y dolores has despreciado, cuántos honores has desdeñado, con cuántos ingratos te has mostrado benévolo.✦
La cita es de Homero (Odisea IV, 690), donde Penélope recuerda la conducta de Ulises.
Διὰ τί συγχέουσιν ἄτεχνοι καὶ ἀμαθεῖς ψυχαὶ ἔντεχνον καὶ ἐπιστήμονα; τίς οὖν ψυχὴ ἔντεχνος καὶ ἐπιστήμων; ἡ εἰδυῖα ἀρχὴν καὶ τέλος καὶ τὸν δι’ ὅλης τῆς οὐσίας διήκοντα λόγον καὶ διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος κατὰ περιόδους τεταγμένας οἰκονομοῦντα τὸ πᾶν.
¿Por qué las almas sin arte e ignorantes confunden al que tiene arte y saber? ¿Cuál es, pues, el alma que tiene arte y saber? La que conoce el principio y el fin, y la razón que penetra toda la sustancia y gobierna el universo a través de toda la eternidad según ciclos ordenados.
Ὅσον οὐδέπω σποδὸς ἢ σκελετὸς καὶ ἤτοι ὄνομα ἢ οὐδὲ ὄνομα, τὸ δὲ ὄνομα ψόφος καὶ ἀπήχημα. τὰ δὲ ἐν τῷ βίῳ πολυτίμητα κενὰ καὶ σαπρὰ καὶ μικρὰ καὶ κυνίδια διαδακνόμενα καὶ παιδία φιλόνεικα, γελῶντα, εἶτα εὐθὺς κλαίοντα· πίστις δὲ καὶ αἰδὼς καὶ δίκη καὶ ἀλήθεια πρὸς Ὄλυμπον ἀπὸ χθονὸς εὐρυοδείης. τί οὖν ἔτι τὸ ἐνταῦθα κατέχον, εἴ γε τὰ μὲν αἰσθητὰ εὐμετάβλητα καὶ οὐχ ἑστῶτα, τὰ δὲ αἰσθητήρια ἀμυδρὰ καὶ εὐπαρατύπωτα, αὐτὸ δὲ τὸ ψυχάριον ἀναθυμίασις ἀφ’ αἵματος, τὸ δὲ εὐδοκιμεῖν παρὰ τοιούτοις κενόν; τί οὖν; περιμένεις ἵλεως τὴν εἴτε σβέσιν εἴτε μετάστασιν· ἕως δὲ ἐκείνης ὁ καιρὸς ἐφίσταται, τί ἀρκεῖ; τί δὲ ἄλλο ἢ θεοὺς μὲν σέβειν καὶ εὐφημεῖν, ἀνθρώπους δὲ εὖ ποιεῖν καὶ ἀνέχεσθαι αὐτῶν καὶ ἀπέχεσθαι· ὅσα δὲ ἐντὸς ὅρων τοῦ κρεᾳδίου καὶ τοῦ πνευματίου, ταῦτα μεμνῆσθαι μήτε σὰ ὄντα μήτε ἐπὶ σοί.
Dentro de nada, ceniza o esqueleto, y o un nombre o ni siquiera un nombre; y el nombre, ruido y eco. Y lo que tanto se estima en la vida es vacío, podrido y pequeño: perritos que se muerden, niños pendencieros que ríen y enseguida lloran. Y la lealtad, el pudor, la justicia y la verdad [han huido] «al Olimpo desde la tierra de anchos caminos». ¿Qué es, pues, lo que todavía te retiene aquí, si las cosas sensibles son mudables y no se mantienen firmes, los sentidos son oscuros y fáciles de engañar, la misma almita es una exhalación de la sangre, y la buena reputación entre tales [gentes] es cosa vana? ¿Qué, pues? Esperarás sereno la extinción o el traslado. Y hasta que llegue su momento, ¿qué basta? ¿Qué otra cosa sino venerar y bendecir a los dioses, hacer bien a los hombres, soportarlos y abstenerse [de dañarlos]; y, en cuanto a lo que está dentro de los límites de la pobre carne y del pobre aliento, recordar que no es tuyo ni depende de ti?✦
El verso es de Hesíodo (Trabajos y días 197), sobre la huida de Pudor y Némesis de la tierra.
«Soportar y abstenerse»: lema de Epicteto, que Marco aplica aquí al trato con los hombres.
Δύνασαι ἀεὶ εὐροεῖν, εἴ γε καὶ εὐοδεῖν, εἴ γε καὶ ὁδῷ ὑπολαμβάνειν καὶ πράσσειν. δύο ταῦτα κοινὰ τῇ τε τοῦ θεοῦ καὶ τῇ τοῦ ἀνθρώπου καὶ παντὸς λογικοῦ ζῴου ψυχῇ· τὸ μὴ ἐμποδίζεσθαι ὑπ’ ἄλλου καὶ τὸ ἐν τῇ δικαικῇ διαθέσει καὶ πράξει ἔχειν τὸ ἀγαθὸν καὶ ἐνταῦθα τὴν ὄρεξιν ἀπολήγειν.
Puedes llevar siempre una vida de curso feliz, si puedes también seguir el buen camino, es decir, juzgar y obrar con método. Estas dos cosas son comunes al alma de dios, a la del hombre y a la de todo ser racional: no ser obstaculizado por otro, y tener el bien en la disposición y en la acción justas, y poner ahí término al deseo.✦
«Curso feliz» (eúroia): Zenón, fundador del estoicismo, definía la felicidad como «el buen fluir de la vida».
Εἰ μήτε κακία ἐστὶ τοῦτο ἐμὴ μήτε ἐνέργεια κατὰ κακίαν ἐμὴν μήτε τὸ κοινὸν βλάπτεται, τί ὑπὲρ αὐτοῦ διαφέρομαι, τίς δὲ βλάβη τοῦ κοινοῦ;
Si esto no es maldad mía, ni acción derivada de mi maldad, y la comunidad no es dañada, ¿por qué me inquieto por ello? ¿Y cuál es el daño de la comunidad?
Μὴ ὁλοσχερῶς τῇ φαντασίᾳ συναρπάζεσθαι, ἀλλὰ βοηθεῖν μὲν κατὰ δύναμιν καὶ κατ’ ἀξίαν, κἂν εἰς τὰ μέσα ἐλαττῶνται, μὴ μέντοι βλάβην αὐτὸ φαντάζεσθαι· κακὸν γὰρ ἔθος. ἀλλ’ ὡς ὁ γέρων ἀπελθὼν τὸν τοῦ θρεπτοῦ ῥόμβον ἀπῄτει, μεμνημένος ὅτι ῥόμβος, οὕτως οὖν καὶ ὧδε. ἐπεί τοι γίνῃ καλῶν ἐπὶ τῶν ἐμβόλων. ἄνθρωπε, ἐπελάθου τί ταῦτα ἦν;—ναί· ἀλλὰ τούτοις περισπούδαστα.—διὰ τοῦτ’ οὖν καὶ σὺ μωρὸς γένῃ; Ἐγενόμην ποτέ, ὁπουδήποτε καταληφθείς, εὔμοιρος ἄνθρωπος· τὸ δὲ εὔμοιρος, ἀγαθὴν μοῖραν σεαυτῷ ἀπονείμας· ἀγαθαὶ δὲ μοῖραι ἀγαθαὶ τροπαὶ ψυχῆς, ἀγαθαὶ ὁρμαί, ἀγαθαὶ πράξεις.
No dejarse arrastrar por completo por la representación, sino ayudar [a los demás] según tus fuerzas y según lo merezcan, aunque sufran pérdida en cosas indiferentes; pero no imaginar que eso es un daño, porque es una mala costumbre. Sino como el anciano que, al marcharse, pedía la peonza de su hijo adoptivo, sabiendo bien que era una peonza, así [haz] también aquí. Porque, de lo contrario, acabas lamentándote en la tribuna. «Hombre, ¿has olvidado qué era esto?» —«Sí, pero para estos es cosa de gran importancia.» —«¿Por eso, entonces, también tú vas a volverte necio?» Fui en otro tiempo, dondequiera que me sorprendiera [la suerte], un hombre afortunado; y afortunado [es] el que se ha asignado a sí mismo una buena suerte; y buena suerte son las buenas inclinaciones del alma, los buenos impulsos, las buenas acciones.✦
El texto de este capítulo está muy dañado en los manuscritos y su sentido es incierto; la anécdota del anciano y la peonza, quizá de una comedia, no se conoce por otras fuentes.
Fuente del texto original: Texto griego: edición de J. H. Leopold (Oxford, 1908, dominio público), transcripción digital de Perseus Digital Library, CC BY-SA 4.0. La columna griega se distribuye con esa misma licencia.