Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (libros II–IV) · 3.9

अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति त्रयस्त्रिंशदित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति षडित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति त्रय इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति द्वावित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्यध्यर्ध इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्येक इत्योमिति होवाच कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥

Entonces Vidagdha Śākalya le preguntó: «¿Cuántos son los dioses, Yājñavalkya?». Él respondió con esta misma invocación: «Cuantos se mencionan en la invocación al conjunto de los dioses: tres y tres cientos, tres y tres miles». «Om», dijo [Śākalya]. «¿Cuántos son, pues, los dioses, Yājñavalkya?». «Treinta y tres». «Om», dijo. «¿Cuántos son, pues, los dioses, Yājñavalkya?». «Seis». «Om», dijo. «¿Cuántos son, pues, los dioses, Yājñavalkya?». «Tres». «Om», dijo. «¿Cuántos son, pues, los dioses, Yājñavalkya?». «Dos». «Om», dijo. «¿Cuántos son, pues, los dioses, Yājñavalkya?». «Uno y medio». «Om», dijo. «¿Cuántos son, pues, los dioses, Yājñavalkya?». «Uno». «Om», dijo. «¿Cuáles son, entonces, esos tres y tres cientos, tres y tres miles?».^✦

स होवाच महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति कतमे ते त्रयस्त्रिंशदित्यष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्यास्त एकत्रिंशदिन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥

Él dijo: «Éstas son solamente sus grandezas; los dioses, en verdad, son treinta y tres». «¿Cuáles son esos treinta y tres?». «Ocho Vasus, once Rudras, doce Ādityas: ésos son treinta y uno; Indra y Prajāpati hacen los treinta y tres».^✦

कतमे वसव इत्यग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसव एतेषु हीदं सर्वं हितमिति तस्माद्वसव इति ॥

«¿Cuáles son los Vasus?». «El fuego, la tierra, el viento, la atmósfera, el sol, el cielo, la luna y las estrellas: éstos son los Vasus, pues en ellos está depositado todo esto; por eso, Vasus».^✦

कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशस्ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥

«¿Cuáles son los Rudras?». «Estos diez alientos vitales que hay en el hombre, y el sí mismo, que es el undécimo. Cuando salen de este cuerpo mortal, hacen llorar; y porque hacen llorar, por eso, Rudras».^✦

कतम आदित्या इति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्या एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥

«¿Cuáles son los Ādityas?». «Los doce meses del año; éstos son los Ādityas, pues éstos van tomando todo esto consigo. Y porque van tomando todo esto consigo, por eso, Ādityas».^✦

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतमः स्तनयित्नुरित्यशनिरिति कतमो यज्ञ इति पशव इति ॥

«¿Quién es Indra y quién es Prajāpati?». «El trueno es Indra; el sacrificio es Prajāpati». «¿Cuál es el trueno?». «El rayo». «¿Cuál es el sacrificio?». «Los animales».

कतमे षडित्यग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं च आदित्यश्च द्यौश्चैते षडेते हीदं सर्वं षडिति ॥

«¿Cuáles son los seis?». «El fuego, la tierra, el viento, la atmósfera, el sol y el cielo: éstos son los seis; pues estos seis son todo esto».

कतमे ते त्रयो देवा इतीम एव त्रयो लोका एषु हीमे सर्वे देवा इति कतमौ तौ द्वौ देवावित्यन्नं चैव प्राणश्चेति कतमोऽध्यर्ध इति योऽयं पवत इति ॥

«¿Cuáles son esos tres dioses?». «Estos tres mundos; pues en ellos están todos estos dioses». «¿Cuáles son esos dos dioses?». «El alimento y el aliento vital». «¿Cuál es el uno y medio?». «Éste que sopla».

तदाहुर्यदयमेक इवैव पवतेऽथ कथमध्यर्ध इति यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥

Sobre esto dicen: «Si éste que sopla es, por así decir, uno solo, ¿cómo es entonces uno y medio?». «Porque en él todo esto ha crecido; por eso es uno y medio». «¿Cuál es el dios único?». «El aliento vital; ése es el Brahman; lo llaman “Aquello”».^✦

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं शारीरः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्यमृतमिति होवाच ॥

«Aquel cuya morada es la tierra, cuyo mundo es el fuego, cuya luz es la mente: quien conozca a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, ése sería en verdad un conocedor, Yājñavalkya». «Yo conozco, en verdad, a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, de la que hablas: la persona que está aquí, hecha de cuerpo; ella es. Habla, pues, Śākalya: ¿cuál es su divinidad?». «La inmortalidad», dijo.^✦

काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं काममयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति स्त्रिय इति होवाच ॥

«Aquel cuya morada es el deseo, cuyo mundo es el corazón, cuya luz es la mente: quien conozca a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, ése sería en verdad un conocedor, Yājñavalkya». «Yo conozco, en verdad, a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, de la que hablas: la persona hecha de deseo; ella es. Habla, pues, Śākalya: ¿cuál es su divinidad?». «Las mujeres», dijo.

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवासावादित्ये पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति सत्यमिति होवाच ॥

«Aquel cuya morada son las formas, cuyo mundo es el ojo, cuya luz es la mente: quien conozca a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, ése sería en verdad un conocedor, Yājñavalkya». «Yo conozco, en verdad, a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, de la que hablas: la persona que está en el sol; ella es. Habla, pues, Śākalya: ¿cuál es su divinidad?». «La verdad», dijo.

आकाश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति दिश इति होवाच ॥

«Aquel cuya morada es el espacio, cuyo mundo es el oído, cuya luz es la mente: quien conozca a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, ése sería en verdad un conocedor, Yājñavalkya». «Yo conozco, en verdad, a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, de la que hablas: la persona del oído, la que responde como eco; ella es. Habla, pues, Śākalya: ¿cuál es su divinidad?». «Las direcciones», dijo.^✦

तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं छायामयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति मृत्युरिति होवाच ॥

«Aquel cuya morada es la tiniebla, cuyo mundo es el corazón, cuya luz es la mente: quien conozca a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, ése sería en verdad un conocedor, Yājñavalkya». «Yo conozco, en verdad, a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, de la que hablas: la persona hecha de sombra; ella es. Habla, pues, Śākalya: ¿cuál es su divinidad?». «La Muerte», dijo.

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्यस्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायमादर्शे पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्यसुरिति होवाच ॥

«Aquel cuya morada son las formas, cuyo mundo es el ojo, cuya luz es la mente: quien conozca a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, ése sería en verdad un conocedor, Yājñavalkya». «Yo conozco, en verdad, a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, de la que hablas: la persona que está en el espejo; ella es. Habla, pues, Śākalya: ¿cuál es su divinidad?». «El aliento vital», dijo.^✦

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायमप्सु पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति वरुण इति होवाच ॥

«Aquel cuya morada son las aguas, cuyo mundo es el corazón, cuya luz es la mente: quien conozca a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, ése sería en verdad un conocedor, Yājñavalkya». «Yo conozco, en verdad, a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, de la que hablas: la persona que está en las aguas; ella es. Habla, pues, Śākalya: ¿cuál es su divinidad?». «Varuṇa», dijo.^✦

रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति प्रजापतिरिति होवाच ॥

«Aquel cuya morada es el semen, cuyo mundo es el corazón, cuya luz es la mente: quien conozca a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, ése sería en verdad un conocedor, Yājñavalkya». «Yo conozco, en verdad, a esa Persona, refugio último de todo sí mismo, de la que hablas: la persona hecha de hijo; ella es. Habla, pues, Śākalya: ¿cuál es su divinidad?». «Prajāpati», dijo.

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यस्त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥

«Śākalya», dijo Yājñavalkya, «¿es que estos brahmanes te han hecho su recipiente de brasas?».^✦

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यो यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥

«Yājñavalkya», dijo Śākalya, «puesto que has superado en el habla a los brahmanes de los Kuru-Pañcālas, ¿qué Brahman conoces?». «Conozco las direcciones, con sus dioses y con su sostén». «Puesto que conoces las direcciones, con sus dioses y con su sostén…».^✦

किन्देवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीत्यादित्यदेवत इति स आदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति चक्षुषीति कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति रूपेष्विति चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदय इति होवाच हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

«¿Qué divinidad tienes en esta dirección, la oriental?». «Tengo por divinidad al sol». «¿Y ese sol, en qué está establecido?». «En el ojo». «¿Y en qué está establecido el ojo?». «En las formas; pues con el ojo se ven las formas». «¿Y en qué están establecidas las formas?». «En el corazón», dijo; «pues con el corazón se conocen las formas, y en el corazón, en verdad, están establecidas las formas». «Así es, Yājñavalkya».

किन्देवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति यमदेवत इति स यमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति यज्ञ इति कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति दक्षिणायामिति कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति श्रद्धायामिति यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति हृदय इति होवाच हृदयेन हि श्रद्धां जानाति हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

«¿Qué divinidad tienes en esta dirección, la del sur?». «Tengo por divinidad a Yama». «¿Y ese Yama, en qué está establecido?». «En el sacrificio». «¿Y en qué está establecido el sacrificio?». «En la dádiva a los sacerdotes». «¿Y en qué está establecida la dádiva?». «En la fe; pues cuando uno tiene fe, entonces da la dádiva, y en la fe, en verdad, está establecida la dádiva». «¿Y en qué está establecida la fe?». «En el corazón», dijo; «pues con el corazón se conoce la fe, y en el corazón, en verdad, está establecida la fe». «Así es, Yājñavalkya».^✦

किन्देवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति वरुणदेवत इति स वरुणः कस्मिन्प्रतिष्ठित इत्यप्स्विति कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति रेतसीति कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति हृदय इति तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

«¿Qué divinidad tienes en esta dirección, la occidental?». «Tengo por divinidad a Varuṇa». «¿Y ese Varuṇa, en qué está establecido?». «En las aguas». «¿Y en qué están establecidas las aguas?». «En el semen». «¿Y en qué está establecido el semen?». «En el corazón. Por eso también dicen del hijo que ha nacido semejante [al padre]: “Ha salido, por así decir, del corazón; ha sido formado, por así decir, del corazón”; pues en el corazón, en verdad, está establecido el semen». «Así es, Yājñavalkya».

किन्देवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति सोमदेवत इति स सोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति दीक्षायामिति कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति सत्य इति तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति हृदय इति होवाच हृदयेन हि सत्यं जानाति हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

«¿Qué divinidad tienes en esta dirección, la del norte?». «Tengo por divinidad a Soma». «¿Y ese Soma, en qué está establecido?». «En la iniciación». «¿Y en qué está establecida la iniciación?». «En la verdad; por eso también al iniciado le dicen: “Di la verdad”; pues en la verdad, en verdad, está establecida la iniciación». «¿Y en qué está establecida la verdad?». «En el corazón», dijo; «pues con el corazón se conoce la verdad, y en el corazón, en verdad, está establecida la verdad». «Así es, Yājñavalkya».^✦

किन्देवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीत्यग्निदेवत इति सोऽग्निः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति वाचीति कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति हृदय इति कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥

«¿Qué divinidad tienes en esta dirección, la fija?». «Tengo por divinidad a Agni». «¿Y ese fuego, en qué está establecido?». «En el habla». «¿Y en qué está establecida el habla?». «En el corazón». «¿Y en qué está establecido el corazón?».^✦

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥

«Ahallikā», dijo Yājñavalkya, «¿dónde piensas que esto esté en otra parte que en nosotros? Pues si esto estuviera en otra parte que en nosotros, los perros lo devorarían, o las aves lo despedazarían».^✦

कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति प्राण इति कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इत्यपान इति कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति व्यान इति कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इत्युदान इति कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति समान इति स एष नेति नेत्यात्मागृह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यति । एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः स यस्तान्पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तं चेन्मे न विवक्ष्यति मूर्धा ते विपतिष्यतीति । तं ह न मेने शाकल्यस्तस्य ह मूर्धा विपपातापि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥

«¿En qué están establecidos tú y el sí mismo?». «En el aliento vital». «¿Y en qué está establecido el aliento vital?». «En el apāna». «¿Y en qué está establecido el apāna?». «En el vyāna». «¿Y en qué está establecido el vyāna?». «En el udāna». «¿Y en qué está establecido el udāna?». «En el samāna». «Ese Ātman es: “No así, no así”. Es inaprehensible, pues no se aprehende; indestructible, pues no se destruye; sin apego, pues no se adhiere; no atado, no se aflige ni sufre daño. Éstas son las ocho moradas, los ocho mundos, los ocho dioses, las ocho Personas. A esa Persona de la enseñanza secreta que, después de haber extraído y vuelto a recoger a aquellas Personas, las ha sobrepasado, te pregunto; y si no me la declaras, tu cabeza se partirá». Śākalya no la conoció, y su cabeza se partió; incluso unos ladrones se llevaron sus huesos, creyendo que eran otra cosa.^✦

अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छत यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान्वा वः पृच्छामीति ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥

Entonces dijo: «Brahmanes venerables, quien de ustedes lo desee, que me pregunte; o pregúntenme todos ustedes; o, a quien de ustedes lo desee, le preguntaré; o les preguntaré a todos ustedes». Pero aquellos brahmanes no se atrevieron.