Capítulo 22 · Cantar XXII, Teponazcuicatl IV: En el Lugar del Llanto Contemplo mis Flores
[Teponaztli: Tico tico ticoti tico tico ticoti auh ic ontlantiuk in cuicatl totoco totoco.] 1. Xichocayan nicuicanitl nicitta noxochiuh zan nomac ommania zan quihuintia ye noyollo ni cuicatl aya nohuian nemia, zan ca ye noyollo notlayocola in cayo.
[Cadencia del teponaztli: Tico, tico, ticoti, tico, tico, ticoti; y termina el canto con totoco, totoco.] 1. En el lugar del llanto yo, el cantor, contemplo mis flores: están en mis manos y embriagan mi corazón y mi canto mientras camino por todas partes a solas con mi corazón entristecido, ¡in cayo!
2. Xiuhtlamatelolla quetzalchalchiuhtla ipan ye nicmatia nocuic aya ma yectlaxochitl y, zan nomac ton mania, etc.
2. En este prado verde como turquesa, pluma de quetzal y jade bruñido (xiuhtlamatelolla quetzalchalchiuhtla), medito mi canto teniendo las bellas flores en mis manos (como en la estrofa primera).
3. In quetzalin chalchiuhtla ipan ye nicmatia yectli ye nocuic yectli noxochiuh annicuihuan tepilhuan aya xonahuiacan a ayac onnemiz o in tlalticpac ayo.
3. Sobre esta tierra de quetzal y de jade pienso en mi bello canto y en mis bellas flores: regocíjense ahora, hermanos míos y príncipes, porque nadie vivirá para siempre sobre la tierra, ¡ayo!
4. O an niquitquiz ye niaz yectli nocuic yectli noxochiuhui annicuihuan tepilhuan aya.
4. Llevaré conmigo al partir mi bello canto y mis bellas flores, oh hermanos míos y príncipes.
5. O huayanco o nichocaya a huayanco o cahua y yahue nictzetzelo xochitl ay yo.
5. ¡Oh huayanco!, lloraba yo; ¡oh huayanco!, al partir dejé esparcida una lluvia de flores, ¡ay yo!
6. Mach nohuan tonyaz quennonamica o ah nicitquiz xochitl zan nicuicanitl huiya ma yo a xonahuiyacan to ya nemia ticaqui ye nocuic ahuaya.
6. ¿Acaso irás conmigo al lugar donde de algún modo se existe (Quenonamican)? ¿Llevaré flores conmigo? Yo soy tan solo el cantor, ¡huiya!: alégrense ustedes mientras vivimos aquí y escuchen mi canto, ¡ahuaya!
7. Ay ca nichocaya nicuicanitl ya icha ahuicaloyan cuicatl ha Mictlan temohuiloya yectliya xochitl onca ya oncaa y yao ohuayan ca ya ilaca tziuhan ca na y yo.
7. Lloro yo, el cantor, entonando un canto para el lugar peligroso: un canto que desciende al Mictlan y allá gira y se entrelaza como bella flor, ¡ca na y yo!
8. Amo nequimilool amo neccuiltonol antepilhuan aychaa ohuicaloyan cuicatl.
8. No busco mortajas ricas ni tesoros, oh príncipes, sino tan solo un canto para el tránsito arduo y peligroso.
Fuente del texto original: Texto náhuatl: Daniel G. Brinton (ed.), Ancient Nahuatl Poetry (Filadelfia, 1887), del manuscrito de los Cantares Mexicanos de la Biblioteca Nacional de México; dominio público, Project Gutenberg 12219. Los 217 versos de los 27 cantares coinciden con esa edición. Traducción española y notas: Biblioteca Conciencia Activa, Edición 2.0 (2026).