Saltar al contenido
OriGen Biblioteca de Conciencia Activa Mis notas
‹ Cantos sagrados de los antiguos mexicanos (Rig Veda Americanus)
Pueblos antiguos · Cantos sagrados de los antiguos mexicanos (Rig Veda Americanus)

Capítulo 6 · Himnos VII y VIII: Mimixcoa icuic y Xochipilli icuic

1

VII. Mimixcoa icuic: 1. Chicomoztoc quinexaqui, çani aueponi, çani, çani, teyomi. 2. Tziuactitlan quinexaqui, çani a aueponi, çani, çani, teyomi. 3. Oya nitemoc, oya nitemoc, aya ica nitemoc notziuaquimiuh, aya ica nitemoc notziuaquimiuh. [Gloss: 1. Q.n., chicomoztoc oniualleuac çani aueponi, ichichimecatlatol, çani aueponi, çani, çani teyomi. 2. Q.n., tziuactli in itlan oniualleuac çani aueponi, çani, çani teyomi. 3. Oya nitemoc, q.n., onitemoc onitlacatl ipan ynotziuacmiuh; onitemoc ipan ynotziuacmiuh ça niman ipan nitlacat ynotlauitol ynomiuh. — Translation: 1. I come forth from Chicomoztoc, only to you, my friends, to you, honored ones. 2. I come forth from Tziuactitlan, only to you my friends, only to you honored ones. 3. I sought, I sought, in all directions I sought with my pack; in all directions I sought with my pack.]

Himno VII (Canto de Mixcóatl y los Mimixcoa, 1–3): 1. De las Siete Cuevas (Chicomoztoc) he partido: ¡solo brota el canto, çani aueponi, çani, çani teyomi! 2. De la Tierra de los Cactos (Tzihuactitlan) he partido: ¡solo brota el canto, çani aueponi, çani, çani teyomi! 3. ¡Ya descendí, ya descendí; con mi flecha de cacto (tzihuacmitl) descendí! [Glosa náhuatl: 1. Quiere decir: de Chicomoztoc partí; «çani aueponi» es lengua arcaica chichimeca. 2. De entre los espinos tzíhuac partí. 3. «Ya descendí», quiere decir: descendí y nací sobre mis flechas de tzíhuac; nací junto con mi arco y mis flechas. — Traducción de la fuente: 1. Salgo de Chicomoztoc hacia ustedes, amigos míos. 2. Salgo de Tzihuactitlan. 3. Descendí con mis dardos de tzíhuac.]✦

2

4. Oya nitemoc, oya nitemoc, ayayca nitemoc nomatlauacal. 5. Ni quimacui, ni quimacui, yuaya niquimacui, niquimacui, yuanya ayo macuiui. 6. Tlachtli icpacaya, uel incuicaya, quetzalcuxcuxaya, quinanquilia çinteutla, aay. [Gloss: 4. Q.n., onitemoc onitlacat inipan nomatlauacal ça niman ipan nitlacat. 5. Y yacatlatol. Yc a a inya in chichimeca in chichimecatlatol. 6. Q.n., yn tlataçica tictecazque totlach uncan ticuicazque noyehuatl in quetzalcocox. — Translation: 4. I sought, I sought, in all directions I sought with my traveling net. 5. I took them in hand, I took them in hand; yes, I took them in hand; yes, I took them in hand. 6. In the ball ground I sang well and strong, like to the quetzal bird; I answered back to the god.]

4. ¡Ya descendí, ya descendí; con mi red de caza (matlahuacalli) descendí! 5. ¡Los atrapo con la mano, los atrapo; sí, los atrapo y ya están presos! 6. Sobre el juego de pelota (tlachtli) muy bien canta el faisán de plumas de quetzal (quetzalcoxcox): ¡le responde al Dios del Maíz (Cintéotl)! [Glosa náhuatl: 4. Descendí y nací con mi red de carga (matlahuacalli). 5. Es grito de caza en lengua chichimeca. 6. Cuando amanezca dispondremos nuestro juego de pelota y allí cantaremos junto con el ave quetzalcoxcox. — Traducción de la fuente: 4. Descendí con mi red de viaje. 5. Los tomé en mi mano. 6. En el juego de pelota canté fuerte como el ave quetzal y respondí al dios Cintéotl.]

3

VIII. Xochipilli icuic: 1. Ye cuicaya tocniuaya ouaya yeo, ye cuicaya ye quetzalcoxcuxa yoaltica tlao çinteutla, oay. 2. Çan quicaquiz nocuic ocoyoalle teumechaue, oquicaquiz nocuica in cipactonalla atilili, ouayya. 3. Ayao, ayao, ayao, ayao, nitlanauati ay tlalocan tlamacazque, ayao, ayao, ayao. [Gloss: 1. Q.n., ca otonac, ca otlatuic ca ye cuico ca ye cuica centeotl in quetzalcocox. 2. Q.n., macaco in tocuic ynican maquicaquican yn nican tlaca. 3. Q.n., in tlaloque tlamacazque niquinnauatia ye niauh in nochan. — Translation: 1. O friends, the quetzal bird sings, it sings its song at midnight to Cinteotl. 2. The god will surely hear my song by night, he will hear my song as the day begins to break. 3. I send forth the priests to the house of Tlaloc.]

Himno VIII (Canto de Xochipilli, Señor de las Flores, 1–3): 1. ¡Ya canta, amigos nuestros, ouaya yeo; ya canta el ave quetzalcoxcox a medianoche resplandeciendo como el Dios del Maíz Tierno (Cintéotl)! 2. Ciertamente escuchará mi canto el Señor de la Noche de Ocote, el del muslo pintado; escuchará mi canto Cipactonal, ¡atilili, ouayya! 3. ¡Ayao, ayao! Yo doy mi mensaje a los sacerdotes del Tlalocan. [Glosa náhuatl: 1. Quiere decir: ya brilló el sol, ya amaneció, ya canta Cintéotl como ave quetzalcoxcox. 2. Que se escuche aquí nuestro canto, que lo oigan los seres humanos. 3. A los Tlaloque, a los ministros sagrados les anuncio que ya me voy a mi morada. — Traducción de la fuente: 1. Oh amigos, el ave quetzal canta a medianoche a Cintéotl. 2. El dios escuchará mi canto en la noche y al romper el alba. 3. Envío mi voz a los sacerdotes de la casa de Tláloc.]✦

4

4. Ayao, ayao, ayao, tlalocan tlamacazque nitlanauati, aya, ayao, ayyao. 5. Ao çani uallaçic, otli nepaniuia, cani çinteutla campa ye noyaz, campa otli nicyatoca ça oay. 6. Ayao, aya, ayao, tlalocan tlamacazque, quiauiteteu, ayyao, aya, ayao. [Gloss: 4. Q.n., yn tlaloque tlamacazque niquinnauatia ye niauh in nochan. 5. Q.n., ca onitlanauati ni tlaloca catli ye nictocaz utli. 6. Q.n., yn antlaloque yn antlamacazque catli nictocaz yn anteteuh. — Translation: 4. The priests to the house of Tlaloc do I send forth. 5. I shall go forth, I shall join myself unto them, I shall go where is Cinteotl, I shall follow the path to him. 6. The priests go forth to the house of Tlaloc, to the home of the gods of the plain.]

4. ¡Ayao, ayao! A los sacerdotes del Tlalocan doy mi mensaje. 5. Ya llegué al cruce donde se juntan los caminos: ¿dónde está Cintéotl, adónde iré, qué sendero habré de seguir? 6. ¡Ayao, ayao! Sacerdotes del Tlalocan, dioses de la lluvia (Quiauhteteo), ¡ayyao, ayao! [Glosa náhuatl: 4. A los Tlaloque anuncio que ya voy a mi casa. 5. Ya di mi mensaje en el Tlalocan: ¿cuál camino he de seguir? 6. Ustedes, oh Tlaloque, oh ministros, ¿qué camino he de tomar hacia ustedes, oh dioses? — Traducción de la fuente: 4. A los sacerdotes de la casa de Tláloc envío mi voz. 5. Saldré a la encrucijada de los caminos, iré adonde está Cintéotl y seguiré su senda. 6. Los sacerdotes del Tlalocan, los dioses de la lluvia.]

Fuente del texto original: Texto náhuatl: Daniel G. Brinton (ed.), Rig Veda Americanus: Sacred Songs of the Ancient Mexicans, With a Gloss in Nahuatl (Filadelfia, 1890), de los Primeros Memoriales de Sahagún; dominio público (Project Gutenberg, n.º 14993). Los veinte himnos completos, con su glosa; entre corchetes, la glosa y la traducción inglesa de Brinton. Traducción española y notas: Biblioteca Conciencia Activa, Edición 2.0 (2026).