Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (libros II–IV) · 4.3

जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम स मेने न वदिष्य इत्यथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ स ह कामप्रश्नमेव वव्रे तं हास्मै ददौ तं ह सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ ॥

Yājñavalkya fue a ver a Janaka de Videha. Pensó: «No hablaré». Pero cuando Janaka de Videha y Yājñavalkya conversaron en el agnihotra, Yājñavalkya le concedió un don; él eligió el poder de preguntar según su deseo. Se lo concedió. Y fue el rey quien primero le preguntó.^✦

याज्ञवल्क्य किञ्ज्योतिरयं पुरुष इति । आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाचादित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

«Yājñavalkya, ¿cuál es la luz de esta persona?». «La luz del sol, majestad», dijo. «Pues con la luz del sol se sienta, va de aquí para allá, hace su obra y regresa». «Así es, Yājñavalkya».

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इति चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति चन्द्रमसैवायं ज्येतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

«Puesto el sol, Yājñavalkya, ¿cuál es la luz de esta persona?». «La luna es entonces su luz», [dijo]. «Pues con la luz de la luna se sienta, va de aquí para allá, hace su obra y regresa». «Así es, Yājñavalkya».

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इत्यग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीत्यग्निनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

«Puesto el sol, Yājñavalkya, y puesta la luna, ¿cuál es la luz de esta persona?». «El fuego es entonces su luz», [dijo]. «Pues con la luz del fuego se sienta, va de aquí para allá, hace su obra y regresa». «Así es, Yājñavalkya».

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इति वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति तस्माद्वै सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायतेऽथ यत्र वागुच्चरत्युपैव तत्र न्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

«Puesto el sol, Yājñavalkya, puesta la luna y apagado el fuego, ¿cuál es la luz de esta persona?». «El habla es entonces su luz», [dijo]. «Pues con la luz del habla se sienta, va de aquí para allá, hace su obra y regresa. Por eso, majestad, aun cuando no se distingue la propia mano, allí donde se eleva una voz, hacia allí se dirige». «Así es, Yājñavalkya».

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इत्यात्मैवास्य ज्योतिर्भवतीत्यात्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥

«Puesto el sol, Yājñavalkya, puesta la luna, apagado el fuego y callada el habla, ¿cuál es la luz de esta persona?». «El Ātman es entonces su luz», [dijo]. «Pues con la luz del Ātman se sienta, va de aquí para allá, hace su obra y regresa».

कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः स समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीव स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि ॥

«¿Cuál es el Ātman?». «Esta Persona hecha de conocimiento entre los alientos vitales, la luz interior en el corazón. Permaneciendo la misma, recorre ambos mundos; es como si meditara, es como si vacilara. Pues, hecha sueño, traspasa este mundo, las formas de la Muerte».^✦

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥

Esta Persona, al nacer, al tomar un cuerpo, se une a los males; al salir y morir, abandona los males.

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं च सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानं तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च । अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योभयान्पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति ॥

Esta Persona tiene solamente dos estados: este y el del otro mundo; un tercero, intermedio, es el estado de sueño. Estando en ese estado intermedio, ve ambos estados: este y el del otro mundo. Ahora bien, según el acceso que hay hacia el estado del otro mundo, tras tomar ese acceso, ve ambos: los males y las dichas. Cuando duerme, tomando consigo el material de este mundo entero, desmembrándolo él mismo, edificándolo él mismo, duerme con su propio resplandor, con su propia luz. Aquí esta Persona es luz por sí misma.^✦

न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्यथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्त्यथ वेशान्तान्पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते स हि कर्ता ॥

Allí no hay carros, ni yuntas de carro, ni caminos, pero él crea carros, yuntas de carro y caminos. Allí no hay dichas, gozos ni deleites, pero él crea dichas, gozos y deleites. Allí no hay estanques, lagunas ni ríos, pero él crea estanques, lagunas y ríos. Pues él es el hacedor.

तदेते श्लोका भवन्ति । स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति । शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥

Acerca de esto hay estos versos. Tras dejar de lado lo corporal por el sueño, el que no duerme contempla a los que duermen; tomando lo resplandeciente, vuelve de nuevo a su lugar: la Persona dorada, el cisne único.^✦

प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा । स ईयतेऽमृतो यत्र कामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥

Guardando con el aliento vital el nido inferior, [y] moviéndose fuera del nido, inmortal, el inmortal va adonde quiere: la Persona dorada, el cisne único.

स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि । उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥

En el curso del sueño, yendo hacia arriba y hacia abajo, el dios hace muchas formas: como si gozara con mujeres, como si riera, como si viera cosas temibles.^✦

आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति । तं नायतं बोधयेदित्याहुः । दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते । अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैष इति यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इत्यत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥

«Ven su jardín, [pero] a él nadie lo ve», [dicen]. «No hay que despertarlo a destiempo», dicen; difícil de curar le resulta [el cuerpo] al que él no llega. Y otros dicen: «Este [estado] es sencillamente su lugar de vigilia; pues lo que ve despierto, eso mismo [ve] dormido». Aquí esta Persona es luz por sí misma. «Yo te doy mil a ti, venerable señor; de aquí en adelante háblame de la liberación».^✦

स वा एष एतस्मिन्सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च । पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुष इत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥

Esta [Persona], en esta serenidad, tras haber gozado y recorrido, tras haber visto solamente el bien y el mal, de nuevo, por el mismo camino, hacia el lugar de origen, corre de vuelta al sueño. Y lo que allí ve, no la sigue; por eso esta Persona es sin apego. «Así es, Yājñavalkya. Yo te doy mil a ti, venerable señor; de aquí en adelante háblame solamente de la liberación».^✦

स वा एष एतस्मिन्स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुष इत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥

Esta [Persona], en este sueño, tras haber gozado y recorrido, tras haber visto solamente el bien y el mal, de nuevo, por el mismo camino, hacia el lugar de origen, corre de vuelta al confín de la vigilia. Y lo que allí ve, no la sigue; por eso esta Persona es sin apego. «Así es, Yājñavalkya. Yo te doy mil a ti, venerable señor; de aquí en adelante háblame solamente de la liberación».

स वा एष एतस्मिन्बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव ॥

Esta [Persona], en este confín de la vigilia, tras haber gozado y recorrido, tras haber visto solamente el bien y el mal, de nuevo, por el mismo camino, hacia el lugar de origen, corre de vuelta al confín del sueño.

तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसञ्चरति पूर्वं चापरं चैवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसञ्चरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥

Como un gran pez recorre ambas orillas, la de acá y la de allá, así esta Persona recorre estos dos confines: el confín del sueño y el confín de la vigilia.

तद्यथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति ॥

Como un halcón o un ave de hermoso plumaje en este espacio, tras volar en círculos, fatigado, plegando las alas, se dirige al reposo, así esta Persona corre hacia ese confín donde, dormida, no desea ningún deseo y no ve ningún sueño.

ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिवपतति यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यतेऽथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकः ॥

Estos conductos suyos llamados hitā, finos como un cabello dividido mil veces, están llenos de [humor] blanco, azul, pardo, verde y rojo. Ahora bien, cuando es como si lo mataran, como si lo vencieran, como si un elefante lo acosara, como si cayera en un pozo, entonces, por ignorancia, imagina lo que ha visto con temor en la vigilia. Pero cuando piensa, como un dios, como un rey: «Yo mismo soy todo esto», ese es su mundo supremo.^✦

तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा अपहतपाप्माभयं रूपम् । तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरं तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥

Esa es su forma que está más allá de los deseos, libre de mal, sin temor. Como uno abrazado por una mujer amada no conoce nada de fuera ni de dentro, así esta Persona, abrazada por el Ātman conocedor, no conoce nada de fuera ni de dentro. Esa es su forma: de deseos cumplidos, cuyo deseo es el Ātman, sin deseo, sin aflicción.^✦

अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः । अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्डालोऽचाण्डालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसोऽनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकान्हृदयस्य भवति ॥

Aquí el padre no es padre, la madre no es madre, los mundos no son mundos, los dioses no son dioses, los Vedas no son Vedas. Aquí el ladrón no es ladrón, el matador de embrión no es matador de embrión, el caṇḍāla no es caṇḍāla, el paulkasa no es paulkasa, el monje no es monje, el asceta no es asceta. No es seguido por el mérito, no es seguido por el mal; pues entonces ha cruzado todas las penas del corazón.^✦

यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥

Que en ese [estado] no ve, viendo en verdad no ve; pues no hay pérdida de la vista del vidente, por ser imperecedero. Pero no hay un segundo, otro distinto, separado de él, que pudiera ver.

यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन्वै तन्न जिघ्रति न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥

Que en ese [estado] no huele, oliendo en verdad no huele; pues no hay pérdida del olfato del que huele, por ser imperecedero. Pero no hay un segundo, otro distinto, separado de él, que pudiera oler.

यद्वै तन्न रसयते रसयन्वै तन्न रसयते न हि रसयितू रसयतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥

Que en ese [estado] no gusta, gustando en verdad no gusta; pues no hay pérdida del gusto del que gusta, por ser imperecedero. Pero no hay un segundo, otro distinto, separado de él, que pudiera gustar.

यद्वै तन्न वदति वदन्वै तन्न वदति न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥

Que en ese [estado] no habla, hablando en verdad no habla; pues no hay pérdida del habla del que habla, por ser imperecedero. Pero no hay un segundo, otro distinto, separado de él, a quien pudiera hablar.

यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन्वै तन्न शृणोति न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् ॥

Que en ese [estado] no oye, oyendo en verdad no oye; pues no hay pérdida del oído del que oye, por ser imperecedero. Pero no hay un segundo, otro distinto, separado de él, que pudiera oír.

यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत ॥

Que en ese [estado] no piensa, pensando en verdad no piensa; pues no hay pérdida del pensamiento del que piensa, por ser imperecedero. Pero no hay un segundo, otro distinto, separado de él, que pudiera pensar.

यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन्वै तन्न स्पृशति न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥

Que en ese [estado] no toca, tocando en verdad no toca; pues no hay pérdida del tacto del que toca, por ser imperecedero. Pero no hay un segundo, otro distinto, separado de él, que pudiera tocar.

यद्वै तन्न विजानाति विजानन्वै तन्न विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥

Que en ese [estado] no conoce, conociendo en verdad no conoce; pues no hay pérdida del conocimiento del que conoce, por ser imperecedero. Pero no hay un segundo, otro distinto, separado de él, que pudiera conocer.

यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वदेदन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥

Cuando hay como si hubiera otro, entonces uno vería a otro, uno olería a otro, uno gustaría a otro, uno hablaría a otro, uno oiría a otro, uno pensaría en otro, uno tocaría a otro, uno conocería a otro.

सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्य एषास्य परमा गतिरेषास्य परमा सम्पदेषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥

«[Cual] agua, uno solo, el vidente llega a no tener segundo. Este es el mundo del Brahman, majestad», así lo instruyó Yājñavalkya. «Esta es su meta suprema, esta es su suprema prosperidad, este es su mundo supremo, esta es su suprema dicha. De una porción de esta sola dicha viven los demás seres.»^✦

स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दोऽथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितृणां जितलोकानामानन्दोऽथ ये शतं पितृणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दोऽथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्तेऽथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथैष एव परम आनन्द एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्यः सोहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीत्यत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयाञ्चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥

«Si uno entre los hombres es próspero y rico, señor de los demás, el más provisto de todos los placeres humanos, esa es la dicha suprema de los hombres. Ahora bien, cien de esas dichas de los hombres son una dicha de los padres que han ganado sus mundos. Cien de esas dichas de los padres que han ganado sus mundos son una dicha del mundo de los gandharvas. Cien de esas dichas del mundo de los gandharvas son una dicha de los dioses por obra, los que alcanzan la divinidad por la acción. Cien de esas dichas de los dioses por obra son una dicha de los dioses de nacimiento, y [también] del versado en los Vedas, libre de falta, no herido por el deseo. Cien de esas dichas de los dioses de nacimiento son una dicha del mundo de Prajāpati, y [también] del versado en los Vedas, libre de falta, no herido por el deseo. Cien de esas dichas del mundo de Prajāpati son una dicha del mundo del Brahman, y [también] del versado en los Vedas, libre de falta, no herido por el deseo. Y esta misma es la dicha suprema. Este es el mundo del Brahman, majestad», dijo Yājñavalkya. «Yo te doy mil a ti, venerable señor; de aquí en adelante háblame solamente de la liberación». Entonces Yājñavalkya se atemorizó: «El rey, que es inteligente, me ha hecho salir de todos los límites».^✦

स वा एष एतस्मिन्स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव ॥

Esta [Persona], tras haberse deleitado y recorrido en este confín del sueño, tras haber visto solamente el bien y el mal, de nuevo, por el mismo camino, hacia el lugar de origen, corre de vuelta al confín de la vigilia.^✦

तद्यथानः सुसमाहितमुत्सर्जद्यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्याति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥

Como un carro bien cargado avanza rechinando, así este Sí mismo corporal, montado por el Sí mismo de conciencia, avanza gimiendo, cuando respira hacia arriba.^✦

स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति तद्यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैव ॥

Cuando este [cuerpo] llega a la delgadez, ya sea por la vejez o por la enfermedad que lo abrasa, llega a la delgadez. Como un mango, un higo udumbara o un higo pipal se desprende de su ligadura, así esta Persona, liberada de estos miembros, vuelve de nuevo, por el mismo camino, a su lugar de origen: hacia el aliento vital.^✦

तद्यथा राजानमायान्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरावसथैः प्रतिकल्पन्तेऽयमायात्ययमागच्छतीत्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति ॥

Como a un rey que llega, los fieros, los que se enfrentan a la falta, aurigas y jefes de aldea, le preparan alimentos, bebidas y alojamientos [diciendo]: «Aquí viene, aquí llega», así, para el que sabe esto, todos los seres se disponen [diciendo]: «Aquí viene el Brahman, aquí llega».^✦

तद्यथा राजानं प्रयियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽभिसमायन्त्येवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥

Como a un rey que está a punto de partir, los fieros, los que se enfrentan a la falta, aurigas y jefes de aldea, se reúnen en torno a él, así, en el momento final, todos los alientos vitales se reúnen en torno a este Sí mismo, cuando respira hacia arriba.